SHQIPTARË DHE GREKË NË EPIR

Diskutimi për natyrën etnike të Shqipërisë së Jugut (ose Epirit të Veriut) në shekuj meriton hapësirë më vete, sepse nuk lidhet aq drejtpërdrejt me politikën e sotme që ndjek Greqia ndaj Shqipërisë.

Këtu më poshtë do të përpiqem të saktësoj disa pika në lidhje me marrëdhëniet shqiptaro-greke dhe historinë e trevës në fjalë duke përdorur argumente të natyrës kryesisht gjuhësore e gjithsesi pa pretenduar t’u jap përgjigje çështjeve të ndryshme; sidomos ngaqë më mungon ekspertiza për t’u shprehur për dialektologjinë e greqishtes së folur nga pakica greke në Shqipëri, ose në zonën e Himarës.

1. Fjala “grek”

Me grekë këtu kam gjithnjë parasysh njerëz të etnisë greke, që e kanë greqishten gjuhë amtare; jo besimtarë të ritit ortodoks grek, i cili përdorin greqishten si gjuhë liturgjike dhe në librat fetare; as ata të tjerët, të cilët e përdorin greqishten e shkruar e të folur si lingua franca, edhe pse i përkasin një etnie tjetër, dhe në shtëpi përdorin një gjuhë tjetër nga greqishtja. Ky është dallim themelor, por jo aq afërmendsh sa mund të kujtohet, sepse shumë grekë edhe sot e kësaj dite e kanë të vështirë ta bëjnë, ose nuk duan.

2. Marrëdhëniet e shqipes me greqishten

Kush analizon leksikun e vjetër të shqipes, e vë re menjëherë se sa i vogël është numri i huazimeve nga greqishtja e vjetër dhe mesjetare në këtë gjuhë, edhe në sens absolut, por edhe në krahasim me numrin e fjalëve me prejardhje latine në shqipen. Nga ana tjetër, dialektet dhe të folmet jugore periferike të shqipes, si çamërishtja, labërishtja e Gjirokastrës, arbërishtja e Italisë dhe arbërishtja e Greqisë përdorin një numër shumë të madh huazimesh greke, të hyra atje në epokën moderne nëpërmjet kontaktit horizontal (kjo dallohet me anë kriteresh fonetike, të cilat nuk mund t’i ilustroj këtu), çka tregon se atje ku ka pasur vërtet kontakt, edhe huazimet kanë vërshuar, kryesisht me drejtim nga greqishtja drejt shqipes. Sasia e pakët e greqizmave të lashta dhe mesjetare në shqipe mund të shpjegohet në disa mënyra: (a) midis shqipes dhe greqishtes ka pasur historikisht një gjuhë të tretë, e cila ka shërbyer si buffer; (b) folësit e atyre dialekteve të shqipes që kanë qenë në kontakt me greqishten në lashtësi dhe në mesjetë më pas janë greqizuar krejt; (c) shqipja është folur fillimisht më në veri(lindje) të trojeve ku flitet sot; (d) greqishtja është folur më në jug të trojeve ku flitet sot.

3. Fiset epirote në lashtësi

Natyra e këtyre fiseve nuk dihet, as mund të dihet, sepse mungojnë krejt të dhënat gjuhësore, në një kohë që historianët grekë të lashtësisë japin të dhëna kontradiktore dhe nuk mund të konsiderohen si burime plotësisht të besueshme. Nëse fiset e ndryshme të Epirit nuk kanë qenë greke, gjithnjë i janë ekspozuar ndikimit grek, siç mund të deduktohet nga të dhënat arkeologjike dhe historike. (Pirroja mund të mos ketë qenë grek etnik, por bëmat e tij nuk i ndan dot nga historia e Greqisë së lashtë.) As është e sigurt se fiset e ndryshme të Epirit i përkisnin të gjitha së njëjtës familjeje gjuhësore – në Epir mund të ketë pasur fise ilire të Jugut, fise jo-indo-europiane, fise të afërta me grekët, e kështu me radhë (por nuk di të jenë gjetur gjëkundi gjurmë trakësh). Nga ana tjetër, mesapët në Itali të Jugut, të cilët disa historianë i konsiderojnë si të zhvendosur atje nga Epiri në kohë parahistorike, e që kanë lënë shumë mbishkrime (të shkurtra e të padeshifruara) në gjuhën e tyre, nuk kanë qenë të afërt gjenetikisht me grekët, siç mund të shihet qartë nga mbishkrimet.

4. Ngulimet (kolonitë) greke të bregdetit

Ngulimeve greke në brigjet e Epirit të Veriut zakonisht u dihet origjina, e cila s’ka shumë të bëjë me Epirin vetë. Grekët e lashtësisë i ngritën ngulimet e tyre anembanë Mesdheut, por prania e një ngulimi nuk na thotë gjë për natyrën etnike të popullsisë në brendësi të territorit. Tipologjikisht, ngulimet i përkasin një modeli qytetërimi të mbështetur mbi detin, ose më mirë të cilit deti i shërben si themel i njëjtësisë strukturore-hapësinore. Përkundrazi, Epiri i përket modelit tokësor të qytetërimit.

5. Himara

Ç’lidhje ka Himara e sotme me ngulimin grek që mund të ketë qenë atje në lashtësi? Asnjë lidhje, përveç asaj ideologjike-mitike. Krahasimi i elementit shqiptar me elementin grek në Himarë – në gjuhë, në zakone, në veshje, në folklor – tregon se atje elementi grek është më i ri, ndërsa ai shqiptar më i vjetër. Greqishtja dhe grekësia sot në Himarë janë rezultat i një procesi greqizimi të vonë e që vazhdon edhe sot e kësaj dite, për arsye gjeografike dhe historike, tani vonë edhe politike. Një faktor që meriton të ndriçohet edhe më mirë për Himarën është veprimtaria e uniatëve atje, dhe në përgjithësi raportet e saj me Italinë e Jugut gjatë periudhës osmane.

6. Pakica greke në Shqipëri të Jugut

Se sa kohë kanë grekët e Dropullit, të Vurgut e të Pogonit që jetojnë në ato troje, kjo nuk dihet me siguri; por logjika ta thotë që nuk mund të kenë më shumë se dy-tre shekuj e që gjithsesi nuk është fjala për relike të ndonjë popullsie autoktone që nga lashtësia. Zakonisht, popullsi kaq të kufizuara në numër mbijetojnë në zona të veçuara, në maja malesh e në lugina të thella; por jo në mes të fushës, të rrethuar nga shqiptarë e në treva të hapura ndaj ndikimeve gjithfarësh! Kjo karakteristikë mbijetese mund të shihet, p.sh. në ato fshatra në Shqipëri që e kanë ruajtur natyrën etnike vllahe, p.sh. Llënga, në malësinë e Mokrës. Një tjetër krahasim bindës do të ofronte Suli. Nga ana tjetër, nuk e vë kush në dyshim që Shqipëria e Jugut, para se pushtohej prej osmanëve, ishte pjesë e Perandorisë Bizantine dhe administrohej prej saj. Në administratë kishte edhe grekë, sikurse kishte edhe shqiptarë të fesë ortodokse; por grekët kishin përparësi, si zemra etnike e Perandorisë. Por që kjo zonë i përkiste Kishës Ortodokse Bizantine, nuk mund të përdoret si argument që edhe etnikisht ka qenë e banuar prej grekëve. Shqiptarë/arbërorë të kulluar të fesë ortodokse jetojnë sot e kësaj dite kudo në Greqi (arbërorët ose arvanitët, por tek-tuk edhe çamë të fesë ortodokse), në Itali (arbëreshët) e natyrisht në Shqipëri; vetëm fanatikët grekomëdhenj i quajnë këta grekë “të shqiptarizuar”, ose ua konsiderojnë etnicitetin si të ishte ves; por e vërteta është se shqiptarët ortodoksë kanë dhënë një kontribut vendimtar në Rilindjen shqiptare, krijimin dhe konsolidimin e kulturës shqiptare dhe të shqipes së shkruar; pa shqiptarët ortodoksë dhe kulturën e tyre solide e të sofistikuar, Shqipëria nuk do të ishte bërë dot, as do të mbijetonte dot sot.

7. Toponimet në Shqipëri të Jugut

Edhe një analizë e toponimeve, ose emrave të vendeve, në Shqipëri të Jugut provon se ndikimi grek atje ka qenë i papërfillshëm, në një kohë që shumica dërrmuese e këtyre toponimeve janë me prejardhje nga sllavishtja – në Labëri, në Kurvelesh, në Kolonjë, në Korçë, në Mallakastër, në Skrapar… (shumica, në mos të gjitha toponimet e formuara me prapashtesat –ovë, -icë, -skë, -injë, -pojë, -inë). Arsyet për këtë nuk është vendi të diskutohen këtu; por mungesa e toponimisë greke, në një territor të administruar për shekuj të tëra nga Bizanti, nuk mund të shpërfillet; sepse është provë e dorës së parë e natyrës jogreke të banorëve përkatës.

9. Arbëreshë e shqiptarë në Greqi

Dihet se, gjatë disa shekujve me radhë në Mesjetë, hapësira të mëdha të Greqisë kontinentale dhe të ishujve të Egjeut u populluan me arbërorë, herë artificialisht me ftesë të feudalëve bizantinë që kishin nevojë për ta, herë natyrshëm, falë shtesës natyrore të popullsisë dhe bombës demografike arbërore, midis shekujve XII-XIV. Këta arbërorë kanë mbijetuar pjesërisht edhe sot e kësaj dite si arvanitë, por një pjesë edhe në Itali, si arbëreshë që u vendosën atje pasi krejt Moreja ra në duar të turqve; pa folur pastaj për shqiptarët çamë myslimanë dhe ortodoksë, të cilët jetonin në vijueshmëri gjeografike-hapësinore me shqiptarët e tjerë më në veri, derisa iu nënshtruan spastrimit etnik nga ana e administratës greke. Dialektet arbërore janë vazhdim i natyrshëm i çamërishtes (nga pikëpamja fonetike), njëlloj sikurse është çamërishtja vazhdim i natyrshëm i labërishtes. Madje arbërishtja e Greqisë (sikurse ajo e Italisë), së bashku me çamërishten, kanë tipare të spikatura të një dialekti arkaik, periferik të shqipes, i cili ka ruajtur disa trajta gjuhësore më të vjetra që, përndryshe, në shqipe janë zhdukur: p.sh. grupet kl, gl (klumshti, gluha, kluhet), ose bashkëtingëllorja l (p.sh. val (në vend të vaj, khs. lat. oleum), fal (në vend të faj, khs. lat. fallum), etj.

10. Kultura greko-ortodokse në Epir

Në Shqipëri të Jugut kultura arbërore/shqiptare dhe kultura greke kanë bashkëjetuar, secila në hapësirën e vet: kultura arbërore e lidhur me etninë, gjuhën e folur, zakonet dhe traditat intime; kultura greke e lidhur me kishën, gjuhën e shkruar, administratën. Ortodoksia, kudo në Epir, ishte greke për nga shprehja, ose diskursi (gjuhësor, narrativ, vizual, ritual), por greke, arbërore, vllahe e sllave për nga etnia e besimtarëve. Epërsia e kulturës greke, si kulturë e shkruar ose “me libër”, nuk vihet në dyshim; por greqizimi i kulturës nuk duhet ngatërruar me grekësinë si tipar etnik. As nuk duhet harruar se kisha ortodokse greke e shfrytëzonte primatin e vet kulturor për të korruptuar përkatësinë etnike të popullsive besimtare. Mjafton të përmend këtu veprimtarinë e misionarit grek ortodoks Kozma Etolianit, të shek. XVIII (Shën Kozmai), i cili shoh se u paska predikuar shqiptarëve nga Suli deri lart në Krujë me këto fjalë:

“Dërgoni fëmijët tuaj të mësojnë greqisht për arsye se kisha jonë është greke. Dhe ti, vëllai im, po nuk mësove greqisht, nuk mund të kuptosh ato që thotë kisha jonë. Më mirë, vëllai im, të kesh shkollë greke në vendin tënd se sa të kesh burime dhe lumenj. Cilido i krishterë, burrë apo grua, që më premton se brenda në shtëpi nuk do flasë shqip, le të ngrihet në këmbë dhe të ma thotë këtu. Unë do t‘i marr atij të gjitha mëkatet në qafën time, që nga dita e lindjes së tij deri më sot, do t‘i porosit të gjithë të krishterët që t‘i flasin dhe do t‘i shlyej të gjitha mëkatet.”

(Predikimi 7 drejtuar shqiptarëve të Epirit, cituar sipas këtij artikulli, ku gjendet edhe burimi fillestar i citatit, të cilin mund ta verifikojnë të ngeshmit.)

Paradoksalisht mund të thuhet se shqipja dhe shqiptarët në Epir mbijetuan sepse kultura e tyre ishte tipologjikisht e ndryshme nga kultura greke, e mbështetur në martesën e hekurt të besës me shkronjën; meqë kjo kulturë nuk depërtoi dot mirë në fiset analfabete, por luftarake të malësive.