Po ta dekonstruktosh kete konstrukt social, dmth. “turpin”, nga ana gjuhesore nuk e di se nga vjen, porse ka mundesi nese do niseshim nga e njejta tradite gjuhesore anglo-sachsone (dmth. scham, ose shame, pra Skem, ose kem, do te thote me u mbuluar) ose italiane-latine (vergogna, verecundia — perkujdesje ndaj te tjereve) tek ne duhet te kete me shume te beje me fjalen “Trup” (turp)

Kapedan, sa për etimologjinë, të sqaroj unë: shqipja turp vjen nga latinishtja turpis, turpe me kuptimin “i shëmtuar” (ndoshta me ndërmjetësimin e italishtes ose të venecianishtes ose të latinishtes kishtare), ndërsa shqipja trup është huazim nga sllavishtja, pas gjase proto-sllavishtja.
Përndryshe pajtohem me vërejtjen tënde – një shoqëri që e shpërfill turpin është shoqëri fëmijësh të rritur në pyll, bie fjala nga ujqit ose baldosat. Aq më tepër që, në mungesë të turpit, edhe transgresioni vetë e humbet kuptimin dhe të gjithë i zë gjumi me telekomandën në dorë.

sa per ;”(”Mos deshiro gruan e tjetrit!”)” si rrefleks te kushtezuar, edhe ‘deshiro gruan e tjetrit’ eshte rrefleks i kushtezuar.

Nejse, ketu po flitet per “Tejdukshmerine e qytetarit” (transparencen), qe vjen nga nje vendim i vullnetshem i qytetarit si per te pare edhe per tu paraqitur (mjaftojme te kujtohemi per deshiren tone per te pare nje kurve shqiptare ne kamera si I. Gjoni ose deshiren tone per te dale ne resme online, pak rendesi se cfare vlere morale dikush ose tjeter i jep.) Ne termat e tradites shqiptare do te shpreheshim me “heqjen e turpit”. Cfare e thene ne gjuhen mitologjike-biblike (jemi gjithmone ne criticial theory), me heqjen e mbuleses, se pelhures, mbas te ciles fshihet e panjohura. Ne bibel tregohet per Pelhuren e tempullit qe u gris me dysh, cfare do te thote se e panjohura eshte e njohur, Jezusi eshte nje njeri.

Po ta dekonstruktosh kete konstrukt social, dmth. “turpin”, nga ana gjuhesore nuk e di se nga vjen, porse ka mundesi nese do niseshim nga e njejta tradite gjuhesore anglo-sachsone (dmth. scham, ose shame, pra Skem, ose kem, do te thote me u mbuluar) ose italiane-latine (vergogna, verecundia — perkujdesje ndaj te tjereve) tek ne duhet te kete me shume te beje me fjalen “Trup” (turp): cfare permban dy dimensione, si ate sociale, pra ate anglo-sachsone — mbulimin e trupit dhe ate individuale latine – fshehjen nga syte e te tjereve, kujdesin, intimitetin, por per hir te vetvetes dhe jo shoqerise, trupi im. (shihni: http://www.shamestudies.de)

Ne shqiperi turpi, si fenomen ekziston akoma, dhe kjo per dy arsye: e para se tek ne eshte shume e lidhur me traditen, dmth. si me fene e krishtere dhe islame edhe me ate pagane (se turpi njihet edhe nga popuj pagane pasi eshte nje fenomen shoqeror); e dyta, sepse kjo tradite u perkujdes shume nga komunizmi shqiptar, qe kishte si prioritet shoqerine dhe jo individin, ruajtjen e sistemit me cdo kusht: pra duke ruajtur traditen dhe duke levizur per tek modernja, duke respektuar mentalitetin shqiptar, por nderkohe duke e lidhur kete me sistemin burokratik socialist etj. (Ketu eshte mire te lexoni dicka mbi sistemet Neo-patriachaliste, nje teori e bazuar ne shkrimet e Max Weber. Sipas kesaj teorie sistemet neo-patriarchaliste perbehen nga dy elemente: ajo moderne ne sistemin burokratik , psh. dhenia e ofiqive sipas kritereve zyrtare dhe hierarchise zyrtare, dhe ajo traditicionale, pra dhenia e ofiqeve e bazuar ne klan dhe fis, por gjithmone brenda kuadrit te sofistikuar burokratik. Pra edhe pse modern, sistemi bazohet ne lidhjet tradicionaliste. Shqiperia eshte nje sistem i tille, edhe pse empirikisht behet fjale per sistemet burokratike ne disa shtete te afrikes. Kjo eshte teoria ime.) Te kthehemi ne diskusion, kjo prandaj na ben me te ndjeshem ndaj nje fenomeni te tille, pra heqjes se turpit. E kunderta vlen per gazeta dhe kanale televizive si top channel qe e kane vene ne agjenden e tyre “cturperimin”, “poshterimin” dhe budallepsjen (Volksverdummung) e nje kolektivi te tere.

Turpi eshte njekohesisht edhe element mitologjik, i lidhur me njohjen dhe padijen, me Adamin dhe Mollen, me fshehtesine dhe mistiken. Njeriu behet i turpshem kur behet i ndergjegjshem per pafuqine e tij, per pamundesine per te bere nje jete individuale. Turpi njekohesisht eshte edhe nje simptome e nje shoqerie me shpirt kolektiv primitiv, qe nuk eshte e ndergjegjshme per demystifikimin e vlerave te saj, nje shoqeri qe mistifikon Nderin, Gjakun, Trimerine, te gjitha karaketere te nje shoqerie gjuhetaresh pre-historike, por qe ne nje shoqeri moderne te “Soft skills” dhe te femeruar (efimenezuar) kane dale jashte funksionit shoqeror (tani vlen mashtrimi dhe paraja, jo dueli dhe dyfeku, tavolina e drekes dhe jo mejdani). Madje kjo shoqeri nuk kerkon ti demystifikoj dhe ti dekonstruktoj mitet (myths) e saj, nuk ka nevoje per kete gje, porse i rekonstrukton ato ne forma te tjera te diskursit: virtyti, political culture, democratic culture, kuraja ose guxim civil etj. Kjo vlen edhe per shoqerite demokratike te perendimit, tek ne jemi mbrapa me zhvillimin e konotateteve per keto simbole dhe cognitive predispositions. Sidoqofte jemi rruges. Problemi eshte se tek ne kane ardhur poshtersite e perendimit pa elementet qe na bejne imun ndaj tyre, te zhvilluara po nga perendimi (ato segmentet konfliktuale qe fola me pare.) Tek ne ka ardhur neoliberalizmi i Sales, porse pa alternative tjeter sociale (Edi ka te njejten agjende). Ka ardhur Top Channel si vegel politike mafioze per te bere shantazhe politike, porse jo alternative tjeter qe percon vlera sociale etj.

Si cdo myth, edhe Turpi sherben si Terapi per te grupuar individet rreth dhe brenda nje kolektivi: pra eshte nje mjet sanksionues per sjellje qe demtojne integritetin e shoqerise (“Mos deshiro gruan e tjetrit!”), nje refleks i kushtezuar.

Sidoqofte cdo shoqeri ka nevoj per mitet e saj, me te cilat ajo nderton identitetin e saj kolektiv, cfare e dallon nga nje grup tjeter. E rendesishme eshte te behemi te ndergjegjshem per keto vlera dhe jo ti marrim si te mireqena (asgje ne kete bote nuk eshte e vetekuptueshme) porse ti zbulojme gjithmone nga e para, ne menyre qe tu japim atyre vlere praktike per jeten tone.

Ky lloj mentaliteti eshte fara e se keqes. Po te mbjellesh faren e “morali/integriteti jane ne shitje (me zbritje madje se ashtu eshte sezoni),” do korresh felliqesiren morale dhe intelektuale qe gezon aktualisht Shqiperia.

Nejse, se edhe aq tragjike nuk eshte: realitet ndertohen ashtu sic edhe deshirohen dhe mund te perceptohen nga publiku. Nuk ka publik te pjekur as ne Angli, Amerike ose Gjermani, dhe as ne Shqiperi (shih Bildzeitung ose Sunday Times). Porse ka segmente te caktuara ne shoqeri qe jane te ndergjegjsheme per strukturat ideologjike te realitetit qe perjetojne, nga keta nje grup eshte bashkepuntor, nje grup tjeter sfidues. Ne Shqiperi nuk ka segmente te tilla konfliktuale, pasi ekzistojne akoma nevojat ekonomike fillestare.

Pikërisht, dhe kjo jep arsye për t’u shqetësuar. Unë e mendoj sikur Shqipërisë t’i mungonin mekanizmat mbrojtës ndaj këtyre skorjeve informacionale, meqë shoqëria atje nuk e ka të zhvilluar sistemin imunitar. Ndryshe nga ty, Kapedan, nuk besoj se kjo do të zgjidhet me pavarësimin ekonomik të individëve ose të grupeve; sepse shpesh pavarësimi ekonomik të lejon të bësh jo më shumë se ç’ke në kodin tënd gjenetik si shoqëri. Shembull: shih ç’po ndodh sot me rezervatet e indianëve në SHBA, të cilat notojnë në para, nga të ardhurat e kazinove. Shih edhe zhvillimet sociale dhe kulturore në emiratet arabe, të ndryshme nga ato të rezervateve të indianëve, por edhe njëlloj të shëmtuara.

Nga ana tjetër, shtypi ditor, pak i hutuar fillmisht, e morri veten edhe filloi kanibalizmat. Shoqëria ka pësuar anozi, nuk shokhet lehtë tashmë.

Tani, gjithe merzi, shan mbare e prape “kete popull” i cili e meriton mjerimin, pasi “nuk di ti ruaje elitat e tij”:)