Nuk ekziston sektori “argetues” ne asnje lloj forme.

Ne te njejten kohe eshte shume e veshtire te udhetosh jashte shtetit

Tani persa i perket konsumit per luks, mendoj se ne nje situate kaosi ne strukturat sociale (sic ndodhet Shqiperia) ,kjo eshte normale. Borgjezet franceze ne fund te revolucionit, benin blerje te jashtezakonshme ne mallra luksi e biles shitja e titujve te fisnikerise ishte gje e rendomte aq sa ne kohen e Napoleonit, borgjezet u bene princa e mbreter.

Ne shqiperi ky makth,filloi qe ne 1992 kur blinte komshia televizor me ngjyra, do e blije se s’ben me leke borxh edhe ti, sepse ti dhe komshia ishe i te njejtit status social dhe televizori do i ngrinte statusin tjetrit.
Pak a shume ishin femrat ato qe kristalizuan kete rryme, me te dhena sic jane prej natyres pas luksit e arturinave.

Shqiptaret jane teper te dhene ende sot, pas statusit social fiktiv, pasi nuk eshte akoma e pranueshme qe nje i njohuri jot,qe ke ngrene e ke pire, te ndodhet ne status me te larte social.
Po ashtu trashegimia parakomuniste nuk llogaritet me ne statusin social, si i thone: Po te pyes si je, jo si ke qene.

Xha xhai ngre problemin e shtreses se mesme, mirepo ne Shqiperi 80% e njerezve pretendojne se i perkasin shtreses se mesme, meqe eshte turp e ulje te thuash se i perket shtreses se varfer.
Ne Shqiperi me shume se kudo, varferia eshte krim dhe biles krim i rende.
Cdo njeri ne Shqiperi, pretendon te kete status social me te larte se cu njohin te tjeret qe e rrethojne.

Ne keto kushte mallrat e shtrenjta jane e vetmja mundesi qe te kerkohet ky status me i larte.
Kur ne Shqiperi , varferia te mos jete me krim, njerezit te shohin me shume punen se gunen, korrupsioni te mos jete me mjet per permiresimin e statusit social atehere ky tren(d) do kthehet brenda binareve.

”””Per mendimin tim ajo qe ka ndodhur eshte zhdukja e shtreses se pasur me vlera etike, “blue blood Americans”, si Rockefellers, Firestones etj, zevendesuar me nje shtrese CEO-sh dhe menaxheresh anonim, qe sigurisht nuk percojne asnje vlere.”””’

Ujku i zi, jam plotesisht dakort. Zhdukja moralit klasor ,si pasoje e uniformizmit te moralit , shkaktoi deme te renda ne modelin per tu ndjekur.
Struktura sociale po ndryshon teper shpejt e nuk ka realisht kohe per formimin e nje morali klasor, i domosdoshem per formimin e modeleve per tu ndjekur, keshtu qe njerezit ndodhen vazhdimisht ne veshtiresi, me u identifiku ne nje sistem vlerash.
Tashme ndodhemi ne buze te gremines. Po forcohen ekstremet e ndersa e majta e reformuar apo social-demokracia grabit te djathten per te mbijetuar e djathta nuk e lufton por leshon terren duke forcuar te djathten ekstreme.

Ndersa ndodh gjithe kjo levizje socio-politike, elita e finances, nuk eshte aspak e afte (deri tani) te mbaje rendin e as te mbaje nje qendrim te qarte,biles mua me duket se as qe i intereson te mbaje pergjegjesite e saj.
Mirepo kur elita nuk mban pergjegjesite e saj zakonisht ndodhemi afer krizave sociale.

Nese Perendimi nuk do kishte qene kaq i pasur, mendoj se do kishin plasur ‘fishekzjarret’. Do Zoti kjo krize nuk e varferon deri ne piken e shperthimit se do shtohen jakobinet si kerpudha pas shiut psh andej nga peshku pa uje bie shume shi,se jane shtuar shume kerpudhat.

Edhe? Kush e diskutoi?!?

Nese ende nuk je ne dijeni, Shqiperia nuk zoteron as mekanizmin minimal qe mundeson nje treg financiar, qe eshte bursa.

Edhe? Kush e diskutoi?!?!

Kurse bankat shqiptare mbajne thjesht depozitat e kursimeve te shqiptareve dhe nuk jane te perfshira ne asnje nga investimet dhe veprimet e komplikuara financiare qe shkaktuan krizen e sotme. Por edhe sikur kriza te behet ekonomike, sikurse edhe pritet te behet, ekonomia shqiptare eshte e fundit ne rajon dhe ne nuk kemi per te marre vesh nese prekemi apo jo, sepse pjesa tjeter e botes i nis krahasimet dhe llogarite nga siper dhe jo nga poshte.

Edhe? Kush e diskutoi?!?!

E vetmja gje qe komenti yt konfirmon eshte se ne kemi qene edhe atehere edhe sot te izoluar, te pakten ekonomikisht.

Komenti im u perpoq te vinte ne dukje se gjerat e padukshme jane me te forta e te quta se sa gjerat e dukshme. Kaq.

Ajo mbi shqiperine dhe paret e saj, ishte thjesht nje kuriozitet.

…Po c`ne, tha,ku mund te kete ze pa kembana…

Kam pershtypjen se shoqeria shqiptare me shume se per nje klase te mesme ka nevoje per nje klase cfaredo (te mesme, te larte, apo te ulet) qe te jete ne gjendje te imponoje mbarevajtjen etike dhe shpirterore te shoqerise.

Në të vërtetë unë e kisha fjalën kryesisht për efektin amortizues ose ekuilibrues të klasës së mesme; edhe në kuptimin që kjo klasë do t’i mbante larg njëri-tjetrit ekstremet (të kamurit dhe të skamurit).
Gjithashtu, një klasë e mesme e fuqishme do të ekuilibronte edhe çmimet në treg, duke ua ulur dukshmërinë publike artikujve të luksit, të cilat kushtojnë artificialisht shumë.
Forcimi demografik i shtresës së mesme do të ndikonte edhe në pamjen e trafikut qytetar të automjeteve – duke i dëbuar, statistikisht, Benz-at dhe Touareg-ët nga dukshmëria.
Ashtu edhe të varfrit do t’u referoheshin të mesmëve si pikësynim ekonomik më të arritshëm.

Stock markets around the world
Iceland -88.7%
Russia -73.9%
Ireland -73.4%
Peru -73.2%
Vietnam -70.5%
China -69.8%
Poland -62.6%
Hong Kong -60.1%
Brazil -57.2%
Egypt -56.9%
Italy -55.2%
South Korea -54.5%
Turkey -58.5%
India -58.3%
Singapore -58.2%
Japan -58.1%
Mexico -48.3%
Germany -47.0%
Spain -46.4%
U.S.-S&P 500 -44.0%
Australia -43.3%
Great Britain -42.3%

Sa per kuriozitet ekonomik, ne periudhen midis L1B dhe L2B nje nga monedhat me te forta ne bote ishte leku shqiptar. Madje ne pikun e depresionit te 1929-1933, kur cdo monedhe tjeter, pa perjashtim, u cvleresua ne raport me floririn, leku shqiptar u forcua mbi 5%.

E njejta gje edhe sot. E gjithe Europa e Lindjes, nga Polonia, Hungaria edhe Sebia vete, kane zene radhe qe ne 2 te mengjesit tek dera e FMN me kapele ne dore. Nga c`lexoj, ne Shqiperi gjerat jane me qete, goxha me qete.

Hierarkitë në Shqipërinë e shekullit XXI mbeten ende për t’u kristalizuar, por kjo nuk do të mund të sjellë ndonjë qëndrueshmëri sociale, pa u konsoliduar një klasë e mesme që të shërbejë si buffer midis atyre që “nuk kanë” dhe atyre që “kanë me tepri”.

ky konstatim, megjithese ne thonjeza (“nuk kane” dhe “kane me tepri”) me duket sikur i kundervihet linjes se mendimit qe perconte shkrimi yt Xha Xha! Kam pershtypjen se shoqeria shqiptare me shume se per nje klase te mesme ka nevoje per nje klase cfaredo (te mesme, te larte, apo te ulet) qe te jete ne gjendje te imponoje mbarevajtjen etike dhe shpirterore te shoqerise. Sic thote edhe B-ja vete:

Ky rreth vicioz i psikopatologjisë socio-ekonomike, më shumë se me gjuhë ligjesh e taksimi, mund te zgjidhet thonë mendje të ndritura me zgjim shpirtëror edhe etik.

Conspicuous Consumption natyrisht nuk është ndonjë fenomen i ri, përkundrazi. Edhe studimi i kërkuesve Charles, Hurst & Roussanov, në rrafsh të thjeshtë e në thelb konfirmon çka shpërfaqet si “conspicuous and obvious”. Dhe në Shqipërinë e sotme nuk ka nevojë për ndonjë studim empirik, që të na konfirmojë sesa i vret sytë kjo shpalosje e lakuriqtë dhe e shëmtuar e konsumit. Kategoritë e racave që merr në shqyrtim studimi – me gjithë sasinë e zinxhirëve të verdhë në qafë, numrit të unazave në çdo gisht të dorës ndonjëherë edhe të këmbës, e radhëve me byzylykë ne kyçe të duarve, pa llogaritur metalet e vendosura tjetërkund – kanë si analoge parvenue-të e sotëm shqiptarë, gjela në majë të shkallares nga ku drejtohet shteti dhe ekonomia. Kjo klasë e re sundonjëse, për nga manierat dhe fillesat joelitare, më sjell ne mendje pikërisht sesi një mik m’i prezantoi afro-amerikanët për herë të parë kur mbërrita në ShBA 13 mote të shkuara: “Prishin gjithë sa fitojnë!” Por, atëhere, këta i identifikoja me Jimi Hendrix, Ray Charles, Stevie Wonder, Grace Jones, e të tjerë artistë e balerinë ekzotikë e dekorativë të spektakleve të RAI-it.

Veblen ne librin e vet “Conspicuous Consumption” përshkruan ekzibicionizmin e klasave të pasura. Sa më shumë të ekspozohet pasuria, mirëqenia dhe luksi aq më fort shijohen. Ja një anekdotë për banalitetin e së cilës lyp ndjesë.

Thonë se Cindy Crawford dhe një katundar qëlluan të ishin te vetmit prej pasagjerëve që mbijetuan kur anija iu mbyt. Dallgët i degdisin të dy bashkë në një ishull të vetmuar. Duke mos patur kërrkënd veç njeri-tjetrit, të dy nisën të pajtohen me rrethanat dhe eventualisht, siç mund ta merrni me mend, kryejnë edhe marrëdhënie seksuale. Fill pas aktit Cindy e pyet katundarin: “Më thuaj, a të pëlqeva?”. Fshatari lëviz kryet në mënyrë pohuese, porse dëshiron të lypë edhe një favor më tepër. “A mund të zhdeshesh, të mbathësh teshat e mia e të vizatosh mustaqe si të bashkëfshatarit, shokut tim të ngushtë?” e pyet. Cindy pak e çuditur pranon e ia përmbush sakaq dëshirën. Fshatari e vështron i ngazëllyer, e duke iu afruar me fytyrën që i vezullon lumturie, e godet lehtë e me vrik me gishtin tregues në dërrasë të kraharorit edhe thotë: “Hej, a ta merr men’ia mor lum v’llai, se me çin sapo e bana atë punë…? Me Cindy Crawford, dora vetë!”

…Për klasën e kamur të shqipatarëve standardi i ekspozimit për hir të ekspozimit evidentohet përmes faqeve të shtypit e të suplmenteve… Kujtoni presidentin Topi kur ekspozonte vilën e vet prej pasunari dhe ne të gjithë mesuam që jo vetëm se e kish pagëzuar muzealisht Etna por edhe sidomos se Etna qenkërka kombinim simbolik i emrave të të bijave; ose kur u informuam se zonjës së parë shtepia e vet i dukej më komode dhe më e mirë se vila presidenciale, porse ç’e do po të lypej patjetër që do të lëvizte atje ku ia kërkonte detyra. Por, sillni ndër mend edhe martesat e hareshme dhe fotografimin e luksit të deputetëve Trashani e Balla, luksin e dasmës së artistes Maliqi dhe bashkëshortit bizenesmen të famshëm – për analogji kujtoni dasmat e çifteve topolakë që rinovojnë duke u ngashëryer përbetimet martesore në “reality show”në TV; sillni ndër mend edhe helikopterët e Xhoana Nanos e pushimet në bregdete përrallore të deputetëve e VIP-ave; edhe hapni sytë se mos harroni modelet e kostumeve, kombinimet e ngjyrave e nuancave, e markën e këpucëve, celularit dhe aksesorëve të Lajla Përnaskës…

Njeriu i sotëm, siç vëren Veblen, s’është veçse barbar i mbuluar me vel të hollë civilizimi, i cili njësoj e ka ndierë dhe e ndien nevojën për të ekspozuar normën e shpenzimeve.

Nga ana tjeter vegjëlia, edhe pse e pakënaqur dhe e revoltuar me nivelin e saj të jetesës, prap emërues të përbashkët ka qëndrime e shprehi të njejta. Në këtë kuptim punonjësit e çfarëdoshëm në korporata, ente publike e private, nuk është se kërkojnë të mënjanojnë apo t’u zenë vendin menaxherëve që kanë në krye, as shtetasit e zemëruar nuk synojnë gjë asgjësimin e leader-ve që kanë mbi krye; përkundrazi, kërkojnë t’i imitojnë ose të bëhen si ata, të ngjiten në lartësinë e tyre, ose sikur shkallarja të përmbysej, do të bënin njësoj të njejtën gjë, madje po të mundeshin akoma edhe më shumë.

Ky rreth vicioz i psikopatologjisë socio-ekonomike, më shumë se me gjuhë ligjesh e taksimi, mund te zgjidhet thonë mendje të ndritura me zgjim shpirtëror edhe etik. Por, ky shteg kërkon shtjellim të posacëm e të hollësishëm.

Qafir: Argumenti im qendron ne faktin qe pjesa me e madhe e qytetareve konsumojne per dukje, jo vetem nje minoritet. Ekonomikisht, konsumi i tepruar i atyre qe ua mban xhepi eshte neutral sepse atyre ua mban xhepi. Kriza ne fund te fundit le pa gje pikerisht ate qe nuk ka gje.
Ketu me duket se po ngaterron shkakun dhe efektin; Konsumi per dukje nuk eshte shaku i fryrjes se organizmave shteterore por efekti i saj. Ky qe argumenti im;shfryni organizmat shteterore dhe lejoini kompanite te paguajne sipas nje tregu te krahut te punes qe nuk eshte fiktiv.
Po ta shohesh pak me holle ate punen e taksimit do e kuptosh pse thashe qe taksimi eshte naiv. Ne nje vend si Shqiperia, rritja e perqindjes me te cilen taksohet nje mall nuk perkthehet direkt ne rritjen e taksave qe mblidhen, sepse shumica e firmave paguajne pak ose aspak taksa. Mbledhja e taksave ne shqiperi eshte nje nga problemet me thelbesore, keshtu qe te rrisesh taksat ne nje vend ku asnjeri nuk i paguan ato eshte si ta kercenosh nje te mbytur me varje…nuk ha buke. Per me teper, rritja e taksave do shtynte disa biznese, qe sot mund te operojne kuazi-ligjerisht, nen-toke, duke e bere edhe me te veshtire mbledhjen e taksave. Nga ana tjeter, nje ligj i ri per taksimet e materialeve te luksit do te hapte njemije e nje rruge per korrupsion (mendo vetem kodin taksor, kush quhet material luksi? sa taksa jane doganore dhe sa sales tax?). Te gjitha keto menjehere do nxjerrin ne pah paaftesine e sistemit shqiptar per te taksuar popullsine dhe do bejne te pasur vetem tregtaret e mallrave, do krijojne nje monopol ne tekstile (vetem ai qe e ka vellain tek ministria do kete mundesi te operoje).

Eni: Jam teresisht dakort me ty, e di qe shkencat shoqerore jane me te preferuara nga studentet shqiptare sepse i tille eshte tregu ne Shqiperi. Kjo eshte fatkeqesi se per nje ekonomi eshte shume me i vlefshem nje inxhinier sesa nje ekonomist. Megjithese me duket llogjik argumenti yt se kush kthehet nuk le shume mbrapa (ne vendin e huaj) eshte prape argument spekulant. Kjo per arsye se nje vend i mire ne nje ministri, nepermjet rryshfeteve mund te te jape te ardhura te menjehershme dhe te majme. Pastaj i njejti person mund te kthehet ne vendin qe ka lene per te rifilluar karrieren aty ku e la. Pra nuk eshte e thene qe kush kthehet ne Shqiperi nuk e ka qullosur dot “andej”, ndoshta e quajne thjesht te perkohshme kthimin e tyre. Ver re qe ketu po perjashtoj idealistet sepse motivet e tyre nuk i kuptoj dot.

Stalker: Ti ve re faktin qe shqiptaret nuk paguajne qera. Kjo do te thote qe si perqindje e te ardhurave te pergjithshme, te ardhurat e disponueshme (te ardhurat qe ngelen pas harxhimit per gjerat e nevojshme per mbijetese) jane me te larta ne Shqiperi se sa ne SHBA. Pra ne qofte se nje Shqiptari i ngelen 80% te te ardhurave mbasi paguan per ushqim drita dhe uje, nje amerikani i ngelen 60%. Pikerisht per ta heshtur kete lloj argumenti e bera ate eksperimentin mendor ne fund te artikullit. Edhe mbas dyfishimit te te ardhurave te pergjithshme argumenti qendron. Keshtu qe nuk me duket se qeraja eshte arsyeja.

LISAT, RIGONI DHE KËMBËT E DHISË

U bë deti kos, thotë populli, për të përshkruar një rrokopujë sociale të tillë që fare mirë do t’i ngjasonte së sotmes në Shqipëri – teksa shthuren trishtueshëm hierarkitë e vjetra dhe të reja, tradicionale dhe moderne, fshatare dhe qytetare, për t’u zëvendësuar me një sistem materialist vlerash që i bën pothuajse të gjithë të ndihen të paqetë e të palumtur. Barazitizmi i trashëguar prej komunizmit ose ndoshta pak edhe prej bashkësive fshatare të lira të dikurshme e gildave të zejtarëve, në kombinim me mbipopullimin e qyteteve dhe zvogëlimin e hapësirës private individuale, kanë përftuar një atmosferë të nginjur nga ankthi i pozitës shoqërore në sy të së tjerëve; sidomos në raport me “të barabartët”, fqinjët, miqtë e shokët, të afërmit e të gjithë ata pa të cilët nuk bëjmë dot, e me të cilët përsëri nuk po bëjmë dot. Shqiptari i mesëm statistikor, ose tmerri i politikanëve dhe ekonomistëve, duket i zënë ngushtë më shumë se kurrë. Për të çarë përpara e shkëlqyer shoqërisht i duhen para, më shumë para, gjithnjë e më shumë para; me të cilat të blejë Benz-at, të ndërtojë vilat, të engledisë konkubinat, të investojë për doganat, të korruptojë nëpunësit e tenderëve, të vajisë deputetët kryeneçë dhe gazetarët kureshtarë, të trazohet në trafiqe dhe tregti të dyshimta e të braktisë çdo lloj skrupulli ndaj atij sistemi moral me të cilin e mëkuan në vogëli. Ndërkohë të tjerët, më të shkathëtit e më të shpejtët, ndodh që i ngrenë vilat e pallatet më të larta dhe veturat i blejnë më të shtrenjta e me gjithë shofer brenda dhe gratë i marrin për së dyti e së treti më të bukura dhe pushimet i bëjnë me katalogje edhe më të largëta e farfuritëse dhe jo në hotele po në kështjella, madje jo në kështjella po në tempuj. Deti vërtet është bërë kos, por njerëzit po gjykohen nga lugët në brez – dhe lugën më të madhe deri më sot gjithnjë e ka pasur ai tjetri.

Mobiliteti social si faktor dinamik është relativisht i ri në historinë shqiptare. Deri të paktën në fund të shekullit XIX, struktura e shoqërisë ndër ne mbetej përgjithësisht e shtangët, në kuptimin që gjithsekush e kishte të qartë vendin që zinte në hierarkitë; dhe ambicjet individuale e familjare synonin jo aq t’i cenonin hierarkitë, sesa t’i përdornin si modele referimi. Rrallë ndodhte që fshatarit të varfër t’ia prishte gjumin madhështia e sarajeve të beut të zonës, ose prestigji i oxhakëve a familjeve të mëdha. Edhe në qytete hierarkitë ishin të gdhendura në gur, në përputhje me normat e perandorisë osmane të asaj kohe; dhe ishte pikërisht ky ekuilibër hierarkish që i bënte shtresat e shumta shoqërore – të burokratëve, ushtarakëve, klerikëve, zejtarëve, tregtarëve, ndërtuesve – të gjenin një modus vivendi të pranueshëm. Pavetëdija kolektive ndiqte, siç mund të pritej, modelin klasik mesjetar të shoqërisë si organizëm i gjallë, ku klasat dhe grupet e ndryshme luanin role të krahasueshme me ato të organeve e të gjymtyrëve. Megjithë përpjekjet e ndriçimtarëve të Rilindjes Kombëtare për të kumtuar diçka nga idealet liberale të Iluminizmit e të Revolucionit Francez, strukturat vertikale ndër shqipot mbetën praktikisht të patundura, sepse vetëm qëndrueshmëria e tyre ia garantonte njëfarësoj funksionimin jetës së përditshme. Feja, nga ana e vet, u shërbente për bukuri hierarkive duke ua gjetur e sjellë ngushëllimin e domosdoshëm të gjithëve, sidomos të dënuarve t’i shtynin ditët në katet më të ulëta të piramidës – meqë si për të krishterët, ashtu edhe për myslimanët, të skamurit, të vobegtët e të përulurit mbeteshin më pranë Zotit.

Modernizimi i Shqipërisë së pavarur, siç u fillua me maturi nga Zogu, e siç u përçudnua nga E. Hoxha, do të shpinte, përkundrazi, në një rishikim rrënjësor të armaturave sociale. Sidomos në rastin e reformave komuniste, nuk ishte fjala aspak për një ndërrim aktorësh ose banorësh të strukturave të piramidës – sipas të famshmes formulë të Mao Ce Dunit për borgjezinë që bëhej proletariat dhe proletariatin borgjezi – por më tepër për një atentat ndaj vetë nevojës për të pasur struktura sociale vertikale. Komunizmi trashëgoi diçka nga krishtërimi, meqë edhe për “proletariatin” fitimtar të luftës së klasave në Shqipërinë e Pasluftës premtimi për një të ardhme të ndritur mbetej e vetmja trofe; por ndryshe nga krishtërimi, u ngut që të pasurve, elitave dhe ajkave t’ua merrte shpirtin (dhe pronën) për së gjalli. Në totalitarizëm mobiliteti social u kthye në kusht të ekzistencës së marrëdhënieve ndërqytetare, pse pozita e askujt nuk ishte e garantuar, përveçse në raport me syrin inkuizicional të Partisë. Barazitizmi, në trajtën e vet më të frikshme, u ul këmbëkryq në jetët e të gjithëve; pse askush nuk do të guxonte të shquhej prej së tjerëve, përveçse po të dallohej si luftëtar i çështjes djallëzore të anonimitetit, thjeshtësisë proletare, vetëmohimit, shpërbërjes publike së egos nëpërmjet vetëkritikës dhe vetëkamzhikimit. Për çudi, ishte pikërisht ky regjimentim i ambicjeve që u bë shkas për një ndjenjë të vetvetishme solidariteti horizontal, një vetëdije difuze prej viktime ose ngazëllimi prej të mos qenit vetmitar në fatkeqësi. Shkëputja e udhëheqjes së lartë prej së përditshmes – mbyllja prapa kangjellave, mureve të larta të oborreve, tuneleve të mbrojtjes strategjike, truprojeve të armatosura, perdeve të trasha të veturave, sekretit shtetëror, vetë misterit të intrigës që i kish katapultuar kryesorët në majë të shtetit – sikur e bënte edhe më të njëtrajtshme qetësinë e konstatimit të pamundësisë.

Post-komunizmi, përkundrazi, u përvijua si vizion meritokratik, pse shumë prej atyre po revoltoheshin ndaj parodisë totalitare të R. Alisë projektonin rivendosjen e strukturave sociale vertikale të tilla që t’i përgjigjeshin njëfarësoj hierarkive të natyrshme në shoqëri, ose të paktën hierarkive që atyre u dukeshin “të natyrshme”. Çka ndodhi, në të vërtetë, ishte pafuqia e autoritetit publik për të vendosur ndonjë rregull ose kriter çfarëdo në luftën e shfrenuar për pasurim; akaparim malli, prone dhe parash në rrugë të ligjshme dhe të paligjshme, madje edhe në rrugë për të cilat ligji asgjë nuk dinte. Gerontokracia komuniste u zbyth për t’u hapur vend strukturave të tjera, më të zhdërvjellëta, të operativëve, kamerierëve, diplomatëve, berberëve, sigurimsave, shitësave, magazinierëve dhe gjithkujt tjetër që parazitonte prej kohësh mbi kufomën e shtetit barazimtar të dikurshëm (“shkërdhatokracia” e D. Agollit). Shqiptari statistikor e pa më në fund veten mirëfilli të lirë – për të shkatërruar pasuritë publike, për të shpërfillur ligjin, për të ikur në Perëndim, për të larë haqe e gjaqe e për të shlyer borxhe të vjetra, për t’u organizuar në grupe parakriminale e më në fund për të realizuar ëndrrat e përkëdhelura, çuditërisht modeste në mos groteske, me vetura të markës Benz, vila të fortifikuara buzë detit dhe restorante me buzuqi. Historia e Shqipërisë në vitet nëntëdhjetë mund edhe të përmblidhet e tëra në këto përpjekje titanike për t’i hapur vend ambicjes personale, ose për t’u çimentuar në vetrinat e jetës publike në Shqipëri; krahas me konstatimin e vonë se materializmi paskësh qenë më dështakja e feve, meqë gjyqin e fundit e lejon madje e nxit të mbahet përditë e në sytë e të gjithë atyre që nuk duan të shohin.

Mes pështjellimit që pasoi shpërbërjen e strukturave totalitare në Shqipëri, nuk pati natyrisht vend për ndonjë restaurim të raporteve të dikurshme, siç do ta dëshmonin protagonistët e mbijetuar të hierarkive të vjetra, të cilët ç’prej gjysmë shekulli po e prisnin lumin t’u sillte kufomën e armikut. Vetë kandidati për fron L. Zogu, i energjizuar nga shtegtimi nëpër librat e ndaluar të historisë, u shndërrua marramendthi në simbol jo të rimëkëmbjes së hierarkive, por të kotësisë së kësaj rimëkëmbjeje. Në të vërtetë, shembja e regjimit komunist ndodhi pikërisht pasi disa hierarki rudimentare ishin kristalizuar sërish nën R. Alinë, kryesisht rreth teknokratëve dhe embrioneve të shoqërisë civile në Tiranë; por edhe me pjesëmarrjen e të gjithë atyre që, në një mënyrë ose në një tjetër, kishin nisur kontakte ose marrëdhënie me universin “Përtej”. Për këtë arsye, epoka post-totalitare në Shqipëri startoi me gjestin aq domethënës të rrëzimit të statujës së E. Hoxhës si kurorëzim i një shtyse në thelb barazimtare – shprehur kësaj radhe nëpërmjet thirrjes për “demokraci”, në një kohë që vendi kishte mbetur, në thelb, pa struktura sociale. Në të tilla rrethana, pasurimi individual do të imponohej si i vetmi proces i rikthimit të njëfarë normaliteti në jetën e përditshme; pa çka se mungesa e e rolit rregullues të autoritetit publik të shtetit e komprometoi këtë proces që në rrënjë. Krahasimet me fillimet aq të ashpra e të dyshimta të kapitalizmit në SHBA vijnë në vështrim detyrimisht; thuase një nga ligjet e historisë do të ishte edhe vetë nevoja për të përsëritur gabimet, sidomos ato më të shmangshmet. Mirëpo Shqipëria nuk e ka hapësirën e Perëndimit të Largët amerikan dhe teknologjia e transportit dhe e komunikimit sot mëton t’i afrojë njerëzit deri në atë pikë sa bashkësitë vijnë e u ngjajnë koshereve ose foleve të milingonave; që këtej, nuk është e tepruar të thuhet se pabarazia në pasurimin material po i bën shqiptarët të ndihen intimisht të palumtur.

Kjo palumturi natyrisht nuk krahasohet me ankthin ekzistencial kolektiv të ditëve nën totalitarizëm, as me vetëdijen e pamundësisë për të dalë nga roli që “ata lart” kishin shkruar për ne vdekëtarët e na mbikqyrnin rreptë teksa e ekzekutonim; por ka të bëjë me ankthin tjetër, ndoshta më meskin por njëlloj gërryes, të pamundësisë për të fituar në një garë teorikisht mes të barabartësh. Lartësitë dhe kubaturat e ndërtesave, xhirot e hoteleve dhe të restoranteve, fitimet e trafiqeve dhe të pastrimit të parave, llogaritë bankare dhe të investimeve, miljet e fluturimeve dhe hektolitrat e verërave të gostive e banketeve, të gjitha këto u binden ligjeve të hekurta të sasisë, disiplinës së numrit, verdiktit të pamëshirshëm të aritmetikës. Ngushëllimi përthithet në vrimën e zezë midis teje dhe kujt të ka tejkaluar. Dikur feja do ta mbushte atë hapësirë me mjegullën e ëmbël të fjalës së mirë në mos të një premtimi; dhe për ato pak mendje të familjarizuara me filozofinë e të vjetërve, urtësia e stoikëve do të tingëllonte njëlloj e mençur e lehtësuese. Sot etikës nuk po i dëgjohet zëri, madje as edhe brenda institucioneve që etikën e kanë arsye për të ekzistuar; në një kohë që shqiptari statistikor rrezikon çdo ditë t’ia bëjë vetes pyetjen shkatërruese se mos vallë e ka humbur tanimë betejën për jetën. Ndjenjë e hidhur ajo e të qenit fillikat në mes të një qyteti që harliset egërsisht rreth teje, me njerëz që të duken aq të përfshirë gëzimesh rreth tryezave të shtruara të fitores; ose konstatimi fatal se gjithçka ke arritur – televizori, kolltuqet, vetura që e ke blerë të përdorur, soba elektrike, apartamenti në Shkozet – nuk po të hyn më në sy, krahasuar me çfarë ndodh atje ku kremtojnë meshë priftërinjtë e Mamonit.

Hierarkitë në Shqipërinë e shekullit XXI mbeten ende për t’u kristalizuar, por kjo nuk do të mund të sjellë ndonjë qëndrueshmëri sociale, pa u konsoliduar një klasë e mesme që të shërbejë si buffer midis atyre që “nuk kanë” dhe atyre që “kanë me tepri”. Sot për sot, kontakti i skamjes me luksin sidomos në qytetet kryesore të vendit duket të ketë arritur një nivel pothuajse pornografik. Les nouveaux riches në Shqipëri jo vetëm nuk po e tregojnë as mirëkuptimin, as delikatesën për t’u tërhequr gradualisht nga sytë e publikut e për ta shijuar njëri-tjetrin larg vëmendjes së galerisë; por përkundrazi, e gjejnë arsyen madje harenë e ekzistencës së tyre në një ekzibicionizëm sa kitsch, aq edhe të rrezikshëm. Kjo paturpësi etike e pasunarëve të sotëm mund të shpjegojë edhe dëshirën e shumë prej të tjerëve – në dukje absurde – për të emigruar tani nga Shqipëria, megjithëse të ardhurat mund t’i kenë në thelb më të mira se ç’mund të shpresojnë t’i sigurojnë në Perëndim; pa llogaritur avantazhet e të jetuarit në vendin tënd, sipas rregullash e nomesh të mëkuara që në fëmini. Psikoza kolektive e disfatës është vërtet pasojë e zbatimit të një modeli social ku etika i nënvendoset materializmit dhe fitimtarët duan konsideruar, vetvetiu, si “të mirët” e momentit; por në Shqipëri kjo ndërlikohet edhe nga barazitizmi, që u ka mbijetuar shndërrimeve përndryshe aq rrënjësore në shoqërinë shqiptare. Kush gatitet a gjithnjë ëndërron të ikë, kërkon ta lëjë këtë mundim pas krahëve e të fshihet në faqen e pasme të Hënës, ku alibitë e shmangies së krahasimit do t’i ketë me bollëk, e ku fitimtarët gjithsesi do t’i përkasin një dimensioni tjetër, praktikisht të paarritshëm.

Shqipëria do të bëhet për të plasur shqiptarët, thotë një aristokrat te “Nëntori i një kryeqyteti” të I. Kadaresë; dhe nuk ka kaluar dhjetëvjeçar që prej kohës kur është botuar romani (1974), madje që prej kohës kur jetonte ai personazh imagjinar (fund i viteve 30), pa më bërë të mendoj se shkrimtarëve nuk është e thënë t’u realizohen profecitë vetëm një herë.

Anglezi ka nje proverbe qe thote: Nuk jam aq i pasur sa te ble gjera te lira.

Por ka te tjere qe mendojne ndryshe, varet ka koncepti qe ka cdokush per materialen dhe prioritetin.
Nese nje bluze qe kushton $300 ka cilesine, stilin, dhe materialin qe te pelqen athere c’vlere ka paraja perpara deshires se permbushur, por nese 300 bluza qe kushtojne $1 secila, mbushin dollapin dhe ti prape je i kenaqur perseri paraja e humbet vleften.
E rendesishme eshte te jesh comfortable me materialen qe perdor vetem keshtu mund te krijosh nje lidhje te sigurt midis. Tani, nese fillon dhe i jep prioritet gjykimit te tjereve per menyren personale te perdorjes se materiales, une mendoj qe aty eshte pikenisja e divorcit te njeriut me materialen. Nese telefoni qe ke ne shtepi eshte antik, por krejtesisht ne gjendje perfekte te kryeje punen, perse te duhet nje i ri?

“Pyetja shtrohet kështu: Përse një shqiptar/e me të ardhura mujore prej $300 shpenzon $150 për një palë çizme?”.

Sepse nuk paguan qerà !

Gjithmone kam qene i mendimit se shqiptaret kaluan nga nje kapitalizem i ashper 50 vjeçar (qe e theriste veten socializem), ne nje kapitalizem disa here me te bute, dmth më socializues . Kete, midis te tjerash, e konfirmon vete paragrafi juaj (citoj): ” Qeveria duhet ta thyejë atë kuazi-monoplin që ka në tregun e krahut të punës, duke e lënë të lirë tregun t’i motivojë punonjësit nëpërmjet pagesës”.

Une njoh plot familje shqiptare qe marrin te ardhura mujore ne total prej $300 dhe kane vetura fringo te reja Benz-Mercedes.

Une ketu ku jetoj fitoj disa here me shume se ata, por nuk kam veture (ose zere se kisha), por kurrsesi nje fringo te ri Benz-Mercedes !

Sepse une paguaj qerà !

Ajo qe eshte interesante eshte qe studentet jashte vendimin se cfare dege do te studiojne e marrin para se te nisen jashte dmth. qe gjate kohes qe jane ne Shqiperi. Pra vendimi mbi degen e studimit eshte nje vendim qe varet nga konteksti i tregut te punes dhe drejtimit ekonomik shqiptar e jo nga tregu i punes ku studentet do te studiojne. Rezultati eshte qe studentet jashte kane prirje te ngjashme te zgjedhjes se deges me ata qe studiojne ne Shqiperi, ku deget mbizoteruese jane shkencat politike, ekonomi, juridik e te ngjashme.

Problemi ne kete mes eshte qe “tregu shqiptar” qe ofron hapesira ne fushat e mesiperme perbehet praktikisht vetem nga sektori shteteror, OJF-te e universitetet. Nje pjese e madhe e te kthyerve jane punonjes shteteror apo OJF-sh. E si te tille atyre ju mungon pavaresia qe do ti jepte fjala vjen tregu privat e jane shume me te prirur te thithen nga “sistemi” pa e ndryshuar ate. Nga i gjithe ky proces pozitiv eshte vetem angazhimi i te diplomuarve jashte ne universitetet shqiptare pasi kjo mund te sjelle nje permiresim te lehte ne nivelin e te diplomuarve shqiptare.