NGASHËNJIMI I ARRIVISTIT

Shumëkujt prej nesh do t’i kujtohet Xha Gorioi, i Balzakut, lexim pothuajse i detyruar në bibliotekën e lejuar të regjimit të vjetër. Kjo kryevepër e letërsisë frënge dhe botërore, njihet ndër të tjera edhe si romani ku përmendet për herë të parë një prej karaktereve kyç të Komedisë njerëzore: arrivisti social Rastinjaku (Eugène de Rastignac).

Në fund të Xha Gorioit, Rastinjaku është nga të pakëtit që e përcjell plakun në varrezat e Père Lachaise, në Paris.

Shkruan Balzaku:

Rastignac, resté seul, fit quelques pas vers le haut du cimetière et vit Paris tortueusement couché le long des deux rives de la Seine, où commençaient à briller les lumières. Ses yeux s’attachèrent presque avidement entre la colonne de la place Vendôme et le dôme des Invalides, là où vivait ce beau monde dans lequel il avait voulu pénétrer. Il lança sur cette ruche bourdonnante un regard qui semblait par avance en pomper le miel, et dit ces mots grandioses:

— A nous deux maintenant!

Et, pour premier acte du défi qu’il portait à la Société, Rastignac alla dîner chez madame de Nucingen.

[I mbetur vetëm, Rastinjaku u çapit pak drejt pjesës më të ngritur të varrezës, dhe pa Parisin që shtrihej përgjatë dy brigjeve gjarpëruese të Senës. Sytë iu ndalën pothuajse me ëndje te hapësira midis kolonës të sheshit Vandomë dhe kupolës së Invalidëve; pikërisht atje ku jetonte ajo botë njerëzish të bukur, tek e cila kish dashur të futej. I hodhi një vështrim të tillë kësaj koshereje zukatëse, që dukej sikur do t’ia thithte mjaltin, pastaj bërtiti madhërisht: “Tash e tutje jemi në luftë, ne të dy!”

Dhe si akt të parë armiqësor ndaj Shoqërisë së lartë, Rastinjaku shkoi për darkë te zonja De Nysingen.

Përkthimi im, lutem mos e përdorni kundër meje; gjithashtu, emrat e personazheve i kam tejshkruar, për respekt të traditës së përkthimeve nga Balzaku në shqipe. 2Xh]

Çuditërisht, m’u kujtua Rastinjaku gjatë diskutimit të djeshëm me Vëmendjen për katundarin që i afrohet kryeqytetit; por më ishte kujtuar edhe kur lexoja një artikull të paradokohshëm të Sh. Ramës për elitat dhe katundarizmin në Tiranë, të cilin do të kisha dashur ta diskutoj më hollësisht.

Në universin paralel të Komedisë njerëzore, Rastinjaku ia del të kacavirret në hierarkitë e Parisit të atëhershëm, duke u pasuruar dhe duke u shfaqur në poste nga më të lartat të qeverive të kohës; deri aty sa të shpresojë edhe të bëhet kryeministër. Jo vetëm kaq: ai u gjen burra “të mirë” motrave dhe vëllanë ia bëjnë peshkop në moshën 27 vjeçe. Më në fund, mbreti ia blaton edhe titullin aristokratik aq të dëshiruar të kontit.

Më duket normale që çdo kryeqytet të ketë Rastinjakët e vet: njerëz të ardhur nga gjeografia më shumë se nga historia e tyre familjare; që kërkojnë me ngulm të ngjiten në podiumet e elitës. Në shoqëri të konsoliduara dhe ku ndërrimi i elitave nuk është aq traumatik sa ndër ne, arrivistë të tillë vërtet përleshen me qytetet dhe triumfojnë në fund, por edhe, në përleshje e sipër, pa e kuptuar as vetë, marrin shumëçka nga qyteti në vete.

Për ta thjeshtuar: në një botë ideale, provinciali ose katundari vjen në qytet i tërhequr prej shkëlqimit, pasurisë dhe pushtetit; por ngjitja e tij në hierarkitë sociale është edhe proces gjatë së cilës ai vetë bëhet qytetar.

Për fat të keq, kjo nuk ndodh në anët tona; ku i ardhuri jo vetëm e pushton kryeqendrën, por edhe kërkon pastaj ta shndërrojë sipas shëmbëllimit të vet.

Thelbi i katundarizmit do të ishte kështu këmbëngulja për të mos ndryshuar.

Pasazhi i mësipërm, nga Xha Gorioi, përmend kalimthi edhe çfarë është, për mua, një nga aspektet kyçe të ambicies së Rastinjakut: ngashënjimi i tij ose mahnitja (fascination) me shoqërinë ku kërkon të futet. Të shihet fjalia e fundit në roman: arrivisti i Balzakut e nis luftën me Parisin duke shkuar për darkë te zonja De Nysingen!

Ambicia për pushtet dhe pará nuk mjafton; duhet edhe ngashënjimi. Katundari, provinciali, parvenu-ja që u qaset elitave nga përtej dëshiron jo aq t’u zërë vendin duke i përmbysur, shpronësuar, marrë pronat dhe paratë (për ta thënë me fjalët e Maos: “borgjezia bëhet proletariat dhe proletariati borgjezi”); por për t’u bërë pjesë e tyre, për të jetuar me ta, për të fjetur me gratë dhe motrat dhe vajzat e tyre, për t’u imituar veshjet dhe theksin dhe shijet.

Katundari ynë, që zbret në Tiranë dhe e sheh veten në krye të punëve, nuk e ka këtë ngashënjim për botën që sapo ka hedhur në dorë; ose këtë tërheqje të parezistueshme ndaj shkëlqimit të elitës ekzistuese.

Ka shumë arsye për këtë mungesë; por kryesorja, më duket mua, është se elita ekzistuese, në Tiranë, nuk është lënë të shkëlqejë ndonjëherë.

Shembulli klasik, që sillet në raste të tilla, është ai i kryeministrit të tanishëm Berisha: për një palë mishërim i suksesit të njeriut të ardhur nga poshtë, falë këmbënguljes, inteligjencës dhe pasionit; për një palë tjetër, mishërim i katundarit récalcintrant në krye të punëve.

Në një kuptim, tranzicioni i pushtetit në fillim të viteve 1990 nuk mund të mos përfundonte në duart e një timonieri me karakteristikat e Berishës: parvenu dhe outsider vërtet, por gjithnjë në kontakt me kupolën e Bllokut; i jashtëm për nga prejardhja gjeografike, theksi i rëndë dhe mënyra e të ecurit – por i brendshëm për nga miqësitë, lidhjet dhe bashkëfajësitë.

Çfarë e bën groteske dukurinë Berisha, nuk është prejardhja e tij aq e përfolur nga Vuçidoli; por perceptimi, nga ana e opinionit, e një këmbënguljeje të këtij për të mos ndryshuar, për të mos u përshtatur, për të mos ndërruar lëkurë, madje për ta bartur të kaluarën me vete, si zhguallin e breshkës.

Kam dëgjuar, në fund të viteve 1980, se shoqëria “e lartë” e Moskës dhe e Leningradit nuk e honepste dot Gorbaçovin për shkak të theksit të tij provincial; aty ku ne të tjerët shihnim një figurë pak a shumë të qytetarizuar, sidomos në krahasim me Çernienkon dhe Andropovin që i kishin paraprirë, vendësit shihnin parvenu-në, arrivistin dhe snob-in e pakorrigjueshëm; dhe e gjithë kjo, për shkak të një theksi të keq dialektor, që tradhtonte mospërkitjen ose tjetërsinë gjeografike.

Shkrimtarët u kushtojnë vëmendje të veçantë tipave të tillë, sepse këta janë njëfarësoj katalizatorët e ngjarjeve, faktorët që i japin formën historisë. Ngashënjimin me shoqërinë e lartë e gjen, në mënyra të ndryshme, edhe në veprën e Kadaresë dhe interesin e tij ndonjëherë prej voyeur-i ndaj klasave të përmbysura në Shqipërinë totalitare, kulturës së tyre, frëngjishtes së tyre, peliçeve të tyre, mbiemrave të tyre. Te Dimri i madh gjen momente të shumta kur botët ballafaqohen; prej të cilëve më emblematiku është ai i Zanës, e cila i dorëzohet mësuesit të vet privat të frëngjishtes.

Ky i fundit, të cilin unë e mbaj mend si Mark (por Kadareja ka një zakon të keq që ua ndërron emrat personazheve nga edicioni në edicion, prandaj kushedi si do ta ketë marrë emrin më pas), me prejardhje nga një familje aristokratike e regjimit të Zogut, nuk është ndonjë farë arrivisti, përkundrazi; e vetmja fitore e tij, edhe pse e çmuar, është të hedhë në dorë objektin e ngashënjimit të tij – gruan që po e stërvit në një nga artet e holla të fisnikërisë: frëngjishten; pikërisht atë frëngjishte që do ta katapultonte edhe vetë Kadarenë nga gjeografia në histori, nga terri i provincës totalitare në shkëlqimin e metropoleve të kulturës globale…

Kjo do të ishte edhe një arsye më tepër për t’iu kthyer Balzakut.

About these ads