Familja, burrë e grua, si amerikanë të mirë që ishin, thirrën një ekspert të fushës (tani s’e mbaj mend si quhej: animal behaviorist, ose animal conflict resolver); dhe videoja tregonte, hap pas hapi, çfarë kish bërë ky për të zgjidhur konfliktin mes qenit dhe maces.

E gjithë puna përqendrohej te qeni: bëj këtë, bëj atë; afrohu, largohu; merri erë maces, por mos e lëpi; mos leh se e tremb, etj. Macja, një gjë e vogël e zezë, me temperament mizerabël, vetëm rrinte aty dhe kërleshej, duke fryrë qimet; po përndryshe nuk merrte pjesë në proces.

Më thotë motra (me të cilën po e shihnim këtë kryevepër): po mirë, xhanëm, këta vetëm qenit duan t’i mësojnë gjëra? Si nuk provuan t’i mësojnë edhe maces një gjë? Pse u dashka që vetëm qeni të përshtatet, ndërsa kjo tjetra të mos ndryshojë as edhe një presje, nga kushtetuta e vet?

Mister. Kushedi maceve nuk mund t’u mësosh dot asgjë, sikurse do të ma konfirmojnë shumë prej nesh. Ndoshta qeni kish shprehur i pari gatishmërinë për t’i rithemeluar marrëdhëniet me partneren e vet. Ndoshta qeni kishte gabuar rëndë me ndonjë mace tjetër, në të kaluarën. Ndoshta macja ishte më e titulluar se qeni, për të pasur të drejta pronësie ndaj shtëpisë. Ndoshta…

Hipoteza pa fund. Një gjë është e vërtetë: nga macja nuk erdhi asnjëherë asnjë shenjë mirëkuptimi ose dashamirësie, për përpjekjet e palodhura të qenit dhe të instruktorit. Koncesioni më i madh – dhe e theksoj, më i madhi – ishte indiferenca përbuzëse.

Nese eshte per ceshtje dashamiresie, atehere konsiderata shkon te personi juaj, por jo dhe aq te paskajorja e pafajshme. Ndaj kur Anita pas dashamiresise se miqve jugore ushqen nje shprese ne ekspansionin e pambukte te paskajores, tek ata dhe familjaret e tyre, atehere ketu duhet pare ne thellesi nje ndjenje perjetimi padrejtesie qe po kerkohet te vihet ne vend. Perndryshe une fare mire mund edhe te flas si kuksian, si tribut ndaj njohjeve te dikurshme ne fakultet e qe ata kuksiane qe njoh sa me degjojne qeshin me te madhe. Por kjo thjesht sa per te kriposur biseden e jo me shume se aq. E kunderta; kur une kthehm ne qytetin tim te lindjes dhe degjoj televizionet lokale, apo te njohur te ndryshem qe jetojne aty, sinqerisht me duket vetja si emigrant i perhershem ne hapesira gjuhesore te ndryshme. Te kuptohemi: une nuk kam asnje dilem ne zgjedhjen dhe ne ndjesine e perkatesise. Dua te shtoj nderkohe se per mua si jugor eshte shume me e dashur te degjoj kur flet Primo Shllakun ne gegnisht safi, sesa keto te folmet e distiluara ne shishkat e salloneve te “kultures” kryeqytetase. Me per te qeshur eshte pastaj trazimi dialektor qe bejne ca e ca nga Jugu. Kur them ekspansion i pambukte i paskajores e kam fjalen te kembengulja per ta normuar ate si te perbashket, pasi ajo te drejten e ekzistences natyrale e ka fituar dhe e ka te gegnishtja. Dhe shpresa per ndikimin qe mund te kem une si i influencuar nga gegnishtja te familjare te mite ne Jug eshte thjesht shprese e kote. Do te merrja ndonje perqeshje te hidhet dhe ndonje rromuz qe nuk do me zbutej as sikur te mbaja koken te zhytur brenda ne ndonje shalqi te lene ne uje burimi. Vellimi i pare i veprave te Aleksander Xhuvanit permebledh artikuj te hershem te tij per ceshtje te gjuhes. Flet aty edhe per asgjesimin e ë-se ne botimet e Shkodres. Flet edhe per idene e sintetizimit te dialekteve ne funksion te nje norme te perbashket. Te njejtat probleme, te njejtat mendesi qe ne 1900. Asgje nuk ka ndryshuar, asgje. Ndaj le te jete paskajorja kufiri, ashtu sic edhe ka qene. Kufiri i dy te ndryshmeve. Sa per ë-ne, toleranca ne kete rast besoj se eshte kaq e madhe sa e ben te panevojshem dashamiresine.

Edhe tolerimi edhe prestigji per te cilin flisni na nxjerrin ne nivele sociolinguistike, pra jashtegjuhesore, jashte vete sistemit. Nese paskajoren arrijme me e veshe me prestigj, atehere kjo dmth se njerezit do te fillojne me e perdore gjithnji e me dendur, dhe keshtu ajo nis e ridimensionon sistemin aktual. Sistemi nuk ekziston nga vetvetja e ne vetvete; ai eshte gjithnji pasqyre e elementeve qe ne, me nderveprimet tona, fusim ne te. Kuptohet, elementet qe pelqehen me shume, edhe perhapen me shume.

Kur flasim per tolerim, edhe kjo eshte nje cilesi njerezore. Nuk mund t’ia ngarkojme nje cilesi te tille sistemit. Ju vete thoni: perdoreni me zotimin tuaj total. Por toleranca e te tjereve fatkeqesisht ende nuk ka ardhe ne nivelin e tuajes. Redaktoret gjuhesore te shtepive botuese, te gazetave, te portaleve te lajmeve etj. etj. te shumten e rasteve e zevendesojne paskajoren, me cka depertimi i saj veshtiresohet, duke mbete ne botime private te dashamiresve. Kjo mund te thoni vjen sepse nuk e duron sistemi, por me pare eshte nga fakti se nuk e durojne ata, e kjo bash per shkak te ketyre lloj bindjeve.

Tani, meqe per ceshtjen e paskajores jane ravijezuar qarte dy taborre, kjo nderhyrje e redaktoreve nuk di sa mund te quhet e drejte; nese ndonji redaktor nga taborri tjeter ua shton paskajoren teksteve qe nuk e kane, duke e zevendesu lidhoren, sa e drejte do te ishte kjo? Mbetet pra te fuqizohet me tej krahu qe e kerkon ne standard.

Besoj se e rendesishmja eshte me kuptu qe toleranca duhet te krijohet ndermjet njerezve, ne menyre qe ate tolerance ta pasqyroje edhe lenda gjuhesore.

Kur flas për tolerim, nuk kam parasysh veten, as njeri tjetër, por sistemin.

Shumë gramatikanë ekspertë në fushën e tyre – të përmenda katër prej tyre, të gjithë gegë safi – mendojnë se sistemi gramatikor i standardit nuk e pranon dot paskajoren e gegërishtes.

Në rrethana të tilla, nuk mund të flitet më tepër sesa për tolerim.

Gjithsesi, barra e provës se paskajorja gege mund të integrohet mirë në standard u bie përdoruesve të saj: përdoreni, në tekste që të fitojnë prestigj në sy të publikut – në vepra letrare dhe skenike të shkëlqyera, në përkthime të cilësisë së lartë, etj.; dhe kushedi do të bëhet mrekullia.

Një gjë është e sigurt: që kjo mrekulli nuk bëhet pa zotimin tuaj total, me vepra jo me ankime dhe thirrje. Sa për mua, dhe të tjerë si unë, shqipja standard funksionon për bukuri pa paskajoren e gegërishtes.

Me e rendesishmja, nese standardin me kete trajte te sotme synojme ta ruajme patjeter, atehere i bie se synojme t’i ruajme patjeter edhe diferencimet sociale qe rrjedhin prej tij. Kuptohet qe integrimi i plote i paskajores do kerkoje edhe zgjerim te sistemit e ndryshime qe do te arrijne edhe tek rrafshi drejtshkrimor.
Mbase ju keni te drejte: tolerimi edhe mund te jete hapi i pare. Mua, c’eshte e drejta, vete fjala me sugjeron njefare refuzimi te heshtur, por ne te njejten kohe, e kuptoj se, per te arrite deri tek integrimi, tolerimi eshte hapi i pare. Te tjeret duhet te pasojne, ne menyre qe te kemi nji sistem te ri, integrues te shqipes, me cka ndryshimet ne normen parashkruese thjesht do t’i ndiqnin ndryshimet e normes rezultuese ne perdorim. Gjithcka varet nga ideali, synimi qe veme pepara vetes. Nese ndjekim synimin per integrimin e metejme te shqiptareve, dhe nese standardin e kuptojme si mjet, e jo qellim, atehere do te kemi rezultate reale.

Kuptohet, paskajorja mund te sherbeje mire per ta dhene cdo lloj argumenti pavetor, duke e shmange dykuptimsine qe mbart lidhorja dhe keshtu te parapelqehet ne standard per kete funksion.

Gjeograifa e ‘bartesve’ te standardit mund te zgjerohet, kupohet nese kete epitet ia deshirojme edhe tjetrit. Kjo ‘bartes’ menjihere krijon diferencimin me tjetrin ‘jobartes’, te cilit standardin megjithate ia kerkojme ta mesoje e ta zbatoje. Mendoj se kjo e ve standardin ne nje raport te dhenie-marrjes se detyrueshme edhe me te.

Kjo nuk është e vetmja alternativë, edhe pse kjo është në fakt pikërisht ajo që është duke ndodhur. Paskajorja është jashtë standardit, duke u perceptuar se standardi nuk është në gjendje ta përvetësojë.

Nuk jam i njohur me punën e specialistëve që ke përmendur më lartë, por besoj se diçka tjetër që mund të ndodhë është ndryshimi i normës parashkruese si efekt i tolerimit në normën gramatikore.

Analogjia nga mjekësia që është nisur më lartë, mund të vazhdojë edhe këtu. Nëse standardi merret si organizëm i gjallë, dhe paskajorja si trup i huaj në këtë organizëm, dakord që një prej efekteve mund të jetë që standardi ta nxjerrë jashtë këtë trup të huaj, por një tjetër efekt mund të jetë që organizmi të përshtatet me trupin e huaj duke u modifikuar në të atillë mënyrë që të jetojnë në simbiozë.

Madje që analogjia të jetë vërtetë bindëse, atëherë paskajorja mund të konsiderohet edhe si antibiotik, që duke u injektuar artificialisht në standard, kryen edhe një funksion të dytë për mungesën e të cilit besoj se qahemi të gjithë. Ashtu si e rrisin imunitetin e trupit antibiotikët, këta trupa të huaj ndaj organizmit, po njësoj edhe paskajorja mund të shërbejë për të përforcuar autoritetin shkencor, duke qënë se kujdesi dhe kontrolli do ishte me i madh, si dhe më kryesorja, do të mund të shërbente për mobilizimin dhe riorganizimin e krejt superstrukturës gjuhësore.

Natyrisht që kjo nuk funksionon në mënyrë magjike, duke u mjaftuar me injektimin e trupit të huaj në një organizëm të sëmurë. Por do të ishte pikërisht injektimi i një trupi të huaj si paskajorja ajo çka do të ngjallte kujdesin e shumë munguar, që do të shtonte vullnetin e autoritetit të fushës për të qënë më aktiv, e që përfundimisht do të shtrëgonte rradhët për një përdorim më të shëndetshëm e më të kujdesshëm të shqipes. Dhe kjo do të vinte qoftë në respekt të përjashtimit të këtij trupi të huaj, qoftë në respekt të mutacioneve në normën parashkruese si efekt i pranimit të këtij trupi të huaj.

Thashë që paskajorja gege mund të tolerohet nga standardi; çka do të thotë që të përdoren, paralelisht, edhe paskajorja me punue, edhe format përkatëse të standardit (p.sh. lidhorja).

Unë jam bartës i standardit; dhe si bartës i standardit, nuk e ndiej nevojën për këtë paskajore, pse arrij të shpreh gjithçka nëpërmjet lidhores, pjesores dhe mënyrave të tjera që ofron standardi.

Standardin mua nuk ma kanë mësuar në shkollë mësues gjysmakë, të pamotivuar dhe përtacë; por standardi më ka mësuar mua.

Megjithatë, e kuptoj se ka njerëz të cilët ndihen të privuar, po nuk përdorën paskajoren; dhe këta njerëz i japin problemit një përmasë edhe sociale, edhe politike.

Atëherë do të thoja: le ta përdorin paskajoren, nëse dëshirojnë.

Por ky përdorim i paskajores nuk është i njëjtë, bie fjala, me përdorimin e togut ue, në emra të tipit mësues, ose në mbiemra të tipit i besueshëm; sepse në këto raste të fundit përdorimi është parashkrues – jo fakultativ. Format mësonjës dhe i besuarshëm janë jostandarde.

Përkundrazi, forma të tipit: u erdhi radha socialistëve me u kthye në pushtet, edhe sikur të tolerohen nesër (dhe unë them se nuk ka arsye pse të mos tolerohen) do të ekzistojnë paralelisht me format e tipit u erdhi radha socialistëve të kthehen në pushtet.

Një shembull tjetër, veç atij të lidhores së pakryer të spanjishtes, që solla në komentin tjetër: format dysore të italishtes, si debbo dhe devo; ose giuoco dhe gioco. Një italian mund të marrë edhe Nobelin në letërsi, pa shkruar kurrë devo ose gioco; në të njëjtën mënyrë, kushdo mund të shkruajë mijëra faqe në shqip, pa e përdorur kurrë paskajoren; dhe jo sepse ka ndonjë mëri me të, por sepse nuk ia ndien nevojën. Ky arsyetim, që vlen për dysorët (ose format fakultative) nuk vlen për forma si ato të tipit mësues, që përmenda më lart.

Duke e toleruar përdorimin e paskajores gege në standard, do të shohim edhe nëse kjo formë do të arrijë apo jo të integrohet në sistem. Shumë gjuhëtarë sot, të cilët janë më kompetentë se unë për të gjykuar sistemin gramatikor të shqipes (përfshi këtu Bahri Becin, Seit Mansakun, Met Çelikun dhe Gjovalin Shkurtajn, të cilët janë që të katërt gegë), mendojnë se paskajoren gege nuk e pranon sistemi i standardit. Nëse është kështu, atëherë sistemi do ta nxjerrë atë jashtë vetvetiu.

Njerëzit do fillojne t’i shohin ‘pritë’ dhe ‘pritur’ pikërisht si variante edhe drejtshkrimore të njëra-tjetrës, sic shohin fjala vjen, ndajfoljet ‘haptas’ dhe ‘haptazi’. Dhe meqë të dy trajtat do vazhdojnë një kohë të gjatë me u pa vetëm si normative, dijenia mbi prejardhjet e tyre respektive krahinore dikur do t’i kalojë vec nji grushti të informuarish për këto cështje.

Dhe kuptohet se njerëzit do shkruajnë ‘punu’ para se ‘punue’ thjesht sepse gegërishten letrare nuk ua ka mësu kush, nuk njohin lidhjen me këtë traditë shkrimi të shqipes, jetojnë në kohën e komunikimit me sms e chat, ku njësi të panevojshme nuk hyjnë në lojë fare. Historikisht, shqipja ka njohë edhe pjesore te tipit ‘punuom’, por kjo histori nuk është se arrin t’i sigurojë kësaj trajte kandidaturë. Përdorimi këmbëngulës, ai po; ia siguron.

Mbiemrat e tipit ‘i besueshëm’ vështirë se do vazhdojnë të shkruhen më kështu; më parë mund ta parashohim rënien e e-së edhe aty.

Nuk po flasim kot. Kështu, nga bisedat e sotme krijohet toleranca që do t’i duhet nesër kësaj shoqërie, duke pa se kompromiset nuk qenkan aq të dhimbshme, e as te paarritshme. Bëj një të mirë e hidhe në lumë, thotë fjala popullore. (A ka të ardhme ë-ja në ‘lumë’ a thua?)

Nuk besoj se, me paskajoren në normë, ti që thërret aq shumë per respektimin e normës, do të vendosësh të mos e përdorësh kurrë. Kuptohet se mosperdorimi i saj, tashmë si nji element normativ i gjuhës, do të ishte deklaratë edhe politike nga ana jote. Jo në kuptimin e përkatësisë në një parti, po në kuptimin e pozicionimin tënd kundrejt këtij elementi që normës do t’i hyjë nga shqipja e veriut. E, duke qenë një njësi aq e përhapur e shqipes së veriut, pozicionimi pro ose contra saj në thelb do ishte pozicionim edhe ndaj vetë shqiptarëve të veriut, sic edhe është. Shpresoj të jemi gjallë kur ky përafrim i mëtejmë i shqipes, pra i shqiptarëve, të jetë kthy në realitet.

Vërej tek folësit e shqipes jugore, të prirur dashamirësisht ndaj meje, tendencën për ta shtënë paskajoren në punë. Madje, është ndër elementet e para që fusin në përdorim për të më percjellë mesazhe dashamirësie. Ndoshta për do kohë atyre aty do t’u mbetet, tek komunikimi i vetëdijshem me veriorët, me gojë e me shkrim. Po prej këtu rrugën do ta ketë të hapur drejt përhapjeve të mëtejme, mbase dikur edhe në ligjërimin e tyre brenda familjes.

Nëse ndërndikimet gjuhësore janë realitet i pashmangshëm i gjuhëve, le të jenë edhe i dy varianteve të shqipes.

Thua :

“Zhurma nuk bëhet aq për natyrën e ndryshimeve të propozuara, sesa për vetë idenë që në këtë moment do të ndryshohet drejtshkrimi.

Gjithkush ka të drejtë të pyesë se pse pikërisht tani; dhe pse ky komision, që pothuaj nuk dihej se ekzistonte, vendosë të dalë me propozime të tilla.”

Nuk me duket se keto propozime dalin nga hici, askujt nuk i ra molla ne koke. Psh une i kam pare te artikuluara prej vete zotit Topalli kohe me pare, ne Top Show, por videon nuk po e gjej dot online.

Por gjej psh kete artikull, shkruar fill pas konferences shkencore ne 2010.

http://shpirtiarbritrron.blogspot.com/2010/12/globalizimi-gjuha-shqipe-rrezikon-te.html

ku pervecse eshte i qarte propozimi per nderhyrje ne drejtshkrim, citohet edhe qendrimi yt :

“Në drejtshkrim jemi të gjithë dakord që të thjeshtohet, ndërsa në leksik mendojmë se thjeshtimi e varfërimi do të dëmtonin gjuhën, ndonëse dhe këtu ka vend për dallime.
…..

Ndërkohë që në terminologji, thjeshtimi nuk është diçka e keqe. Cila është zgjidhja për kapërcimin e tyre? Zgjidhja e parë është ajo e kriterit funksional. Pra, të zgjidhet ajo që e ndihmon gjuhën të sillet më mirë.”

Gjithkush ka të drejtë të pyesë se pse pikërisht tani; dhe pse ky komision, që pothuaj nuk dihej se ekzistonte, vendosë të dalë me propozime të tilla.

Në fakt, nëse një pjesë e shqipfolësve kujtojnë se shqipja standard diskriminon gegërishten, dhe ti si autoritet akademik nuk u përgjigjesh atyre drejtpërdrejt, por mendon të reformosh drejtshkrimin, atëherë këtu ka diçka që nuk shkon.

Më thuaj se kush u shqetësua nga drejtshkrimi i tanishëm, aq sa ta kthejë këtë drejtshkrim “problematik” në kokëçarje madhore për Akademinë.

Realiteti është se shqipja po shkruhet keq, po flitet keq dhe po nëpërkëmbet në të gjitha instancat – dhe për këtë doemos nuk e ka fajin drejtshkrimi ekzistues dhe as standardi që lidhet me këtë drejtshkrim.

Nuk do të habitesha sikur dikush të dilte me hipotezën se reforma drejtshkrimore u duhet pikërisht atyre që duan ta ndërmarrin, për të siguruar statusin dhe autoritetin e tyre.

Për këtë bëhet zhurma: për gatishmërinë dhe lehtësinë me të cilën kërkohen ndryshime në rregullat e drejtshkrimit, në një periudhë kaosi të përgjithshëm.

Paskajorja nuk hyn këtu. Paskajorja është një formë gramatikore e gegërishtes; unë besoj se përdorimi i saj në standard duhet toleruar – por jo në atë masë sa të kërkojë rishikimin e normës ekzistuese.

Dua të them: unë mund të flas e të shkruaj gjithë jetën, pa e përdorur asnjëherë paskajoren; ti që dëshiron ta përdorësh, bujrum. Kështu mund të shihet, në praktikë, nëse paskajorja gege do të ngjitë apo jo në sistemin ekzistues.

Spanjishtja toleron për bukuri një sistem foljor ku ekzistojnë dy trajta paralele në krejt paradigmën e lidhores së pakryer: format e tipit cantase dhe format e tipit cantara.

Megjithatë, edhe nëse lirohet norma gramatikore deri në atë masë sa të tolerohet paskajorja gege, kjo nuk ka të bëjë me drejtshkrimin; sepse edhe paskajorja gege do të drejtshkruhet sipas disa rregullave.

Nga ana tjetër, forma me punue, gjithnjë hipotetikisht, do ta pasuronte sistemin gramatikor; ndërsa drejtshkrimi është parashkrues, jo pasurues: të thotë, këtë fjalë do ta shkruash kështu.

Mirëpo Akademia e sotme, në atë formë që ka dhe me atë autoritet që i ka dhënë vetes, nuk është në gjendje ta analizojë në mënyrë të besueshme paskajoren; dhe Anita me të drejtë parasheh një reagim të fortë nga opinioni edhe në atë rast.

Një reagim që, gjithnjë, do të lidhet me dyshimin e thellë të qytetarëve, sot, për reforma të tilla të frymëzuara nga lart.

Akademia, nga ana e vet, nuk e cyt shumë punën e paskajores, sepse paskajorja gege, edhe sikur të tolerohet, nuk do të sjellë ndonjë rishkrim të rregullave gramatikore ekzistuese; në një kohë që prirja mbizotëruese, në Akademi, është të ndryshojë ose të reformojë ekzistuesen.

Mirëpo, nëse standardi u rrëgjua në përdorim edhe ngaqë e humbi prestigjin, si “zhargon” i regjimit totalitar, edhe Akademia e sotme e ka humbur prestigjin dhe autoritetin shkencor; dhe e ka pothuajse të pamundur të ligjësojë në punë të normës, pa irrituar gjysmën e shqiptarëve.

Ndërhyrjen e Anitës ndoshta e keqkuptova – por të paktën më dha mundësinë që t’i formuloj edhe një herë këto mendime. Shpresoj që kolegia mos të ma marrë për keq.

Nuk arrij ta shoh se ku zonjusha/zonja e lidh paskajoren me drejtshkrimin. Pa dashur t’ja bej avokatin por, ashtu si e kuptoj une, Anita thjesht eshte perpjekur te shpjegoje se ndoshta gjithe kjo zhurme per disa korrigjime drejtshkrimore nuk eshte e justifikuar, dhe duke e vazhduar kete llogjike, parasheh nje zhurme ku e ku me te fuqishme sesa kaq nese do vije nje moment ku te shqyrtohet paskajorja.

Gjithsesi e perpos kesaj, nderhyra edhe sepse ndaj pak a shume te njejtin shqetesim e habi me Aniten. Perse gjithe kjo zhurme per disa heqje/shtime/zhvendosje te ë-se.
Ti xhaxha, qe kaq mire arrin ti kapesh ( dhe ti shprehesh ) keto paranojat e shoqerise sone, teprimet, kakofonite, ekzagjerimet, mbingarkesen dhe tejpolitizimin, keqperdorimin nga mediat dhe reagimet e shperpjesetuara te turmave perndryshe injorante ne te tilla ceshtje, kesaj rradhe perse nuk je po kaq i ftohte ?

A sheh dicka qe une/ne nuk arrijme ta shohim, apo dallon qellime qe une/ne nuk mund ti kuptojme, apo si eshte puna ?

Te pyes pa dashakeqesi, per kete me beso.