Në parim, të gjitha gjuhët që shkruhen me alfabet, adoptojnë në krye parimin fonologjik, i cili mund të thjeshtohet në “një tingull, një shkronjë”; edhe pse me kalimin e kohës kjo situatë vjen e bëhet problematike.
Dihet se shkrimi, sidomos në kushtet e alfabetizimit masiv – ose kur shumica e folësve të një gjuhe dinë shkrim e këndim – luan rol konservativ në gjuhë, duke i frenuar prirjet e natyrshme të shqiptimit për të evoluar, sipas parimit të ekonomizimit të energjisë, ndikimit të dialekteve, modës dhe faktorëve të tjerë.
Ne e pranojmë me lehtësi që shqipja standard shkruhet ashtu siç shqiptohet, por tashmë duhet të pranojmë, me po aq lehtësi, që shqipja standard shqiptohet ashtu siç shkruhet; me fjalë të tjera, që norma drejtshqiptimore ndjek normën drejtshkrimore.
E kundërta do të krijonte probleme të mëdha; meqë autoritetet gjuhësore dhe administrative do të duhej të rishikonin drejtshkrimin periodikisht, për t’ia përshtatur shqiptimit.
Në intervistën e vet, akademiku Kolec Topalli duket se niset nga parimi që drejtshkrimi i shqipes duhet të reformohet, herë pas here, në bazë të ndryshimeve të konsoliduara në shqiptim; i cili parim, megjithatë, duhet të argumentohet mirë, para se të merret kështu pa vërtetim.
Thotë Topalli:
Sipas drejtshkrimit shkruhet hasm dhe ne propozojmë që të shkruhet hasëm, sepse kështu shqiptohet në gjuhën e folur. Anëtar shkruhet sipas drejtshkrimit të sotëm, por asnjë nuk e shqipton me ‘ë’ dhe, nëse shkruhet pa ‘ё’, ashtu siç shqiptohet nuk sjell asnjë ndryshim thelbësor e aq më shumë të shkatërrojë gjuhën shqipe.
Natyrisht, standardi nuk do të shkatërrohet nga ndryshime të tilla; por ato kanë koston e tyre, materiale dhe kulturore, prandaj duhen argumentuar në parim dhe individualisht. Kështu, shqiptimi në gjuhën e folur nuk mund të shërbejë vetvetiu si argument; meqë në gjuhën e folur anëtar pas gjase shqiptohet ãtar, me një a hundore; por a mund të vlejë kjo si argument për të kthyer hundorësinë në normë?
Çështja nuk është vetëm teknike. Unë e besoj Topallin kur ky thotë se fjalën anëtar “asnjë nuk e shqipton me ë”; por unë nuk di të jetë kryer, as Topalli përmend gjë, ndonjë studim i mirëfilltë, mbarëkombëtar, për mënyrën si shqiptohen këto fjalë, në nivelin e ligjërimit publik, nga shqipfolësit anembanë Shqipërisë; dhe sidomos në radio, në televizion, në konferenca dhe forume dhe në kontekste sociale të ngjashme.
Përndryshe, çfarë ndodh me ligjërimin e folur, nuk mund të vijë në vështrim; sepse ligjërimi i folur është gjithnjë i detyruar, njëfarësoj, që të distancohet nga ligjërimi publik formal; dhe tiparet e tij kushtëzohen, nga njëra anë, nga dialekti gjeografik dhe social; dhe nga tjetri, nga nevoja për t’iu kundërvënë formave standard.
Kjo do të thotë edhe se, që nga momenti kur standardi nis t’u përshtatet zhvillimeve në ligjërimin e folur, ky i fundit do të kërkojë të distancohet sërish; duke krijuar një gjendje të tillë, kur norma gjuhësore do të detyrohet të ndjekë nga mbrapa bishtin e vet.
Përtej dallimeve dialektore, të cilat janë pak a shumë mbeturinore dhe të dënuara të shndërrohen në dallime socio-dalektore, karakteristikat e ligjërimit të folur, ose të shqipes bisedore duhen konsideruar si karakteristika stilistike ose regjistri; të cilat varen, në thelb, nga ekzistenca dhe shëndeti i standardit, ose i normës gjuhësore formale (librore).
Dua të them, me këtë, se krijimi dhe konsolidimi i diferencave të tilla të regjistrit, në realitetin e shqipes sot, duhet trajtuar si një formë pasurimi, jo si simptomë e ndonjë sëmundjeje që kërkon ndërhyrje.
Një fjalë si anëtar fare mirë mund të shqiptohet ãtar në ligjërimin bisedor, antar në ligjërimin publik gjysmë formal, dhe anëtar në stilin e lartë ose solemn; diferenca mes formave të tilla e strukturon shqipen publike, duke e bërë t’i shërbejë më mirë nevojave të shoqërisë moderne.
Për këtë arsye, ne jemi ende në nivelin kur duhet të vendosim nëse prirjet shqiptimore të shqipes së sotme duhen kodifikuar në drejtshkrim, apo duhen kodifikuar vetëm në stilistikë – duke e lënë drejtshkrimin siç është, për të shërbyer edhe si platformë referimi.
Une do merrja parasysh faktin qe alfabetizimi masiv i shek 19, por sidomos i shekullit 20, kur profesionet kalojne ne shumicen e tyre nga gjuha e shkruar, ka krijuar nje gjendje te veçante e te pavezhgueshme ne histori.
Industrializimi dhe terciarizimi i shoqerive e ka bere qindvjeçarin e fundit krejt te ndryshem nga te meparshmit, tani duhet te dish gjuhen e shkruar per te ngrene buke.
Kjo gjendje e vendos gjuhen e shkruar ne nje pozite mbizoteruese krejt ‘sui generis’. Mjaft te shihet sesi ne shtete si Franca e Italia, gjuhet latine te peraferta me frengjishten e italishten po zhduken, per shkak te gjuhes se shkruar (e cila ze edhe kryet e vendit ne televizion).
Ndikimi ne Shqiperi eshte i dukshem, vertet mbijetojne te folurat krahinore, por ama mjaft te behet nje krahasim i thjeshte mes te folures se nipit e te gjyshit, per te pare dallime te thekshme, ajo e gjyshit shihet si ‘e rende’.
Dialektet e gjuheve zyrtare sipas gjasave do te mbijetojne, por do te fusin gjithnje e me teper elemente te gjuhes zyrtare. Sa me e larte perqindja e te shkolluarve, aq me i thelle ndikimi i gjuhes se shkruar, dmth sa me i zhvilluar shteti aq me e pranishme hegjemonia e gjuhes se shkruar.
Perpara, gjuhet e shkruara per shkak te largesise qe krijohej me kalimin e shekujve me te foluren, si pasoje e analfabetizmit masiv e 90% te popullsise ne fshat (qe s’ka nevoje per abc-ne per te mesuar shatin, lopaten e kosen), praktikisht dukej si gjuhe e huaj.
Tani gjithe prirjet e se folures per ndryshim hasin ne kundershtim te rrepte te se shkruares, e cila luan rol thuajse diktatorial, prandaj per te njejten periudhe kohore ndryshimet e dialekteve te te alfabetizuarve do te jene shume me te vogla se te analfabeteve.
Gjuhet e tjera, qe dikur kane pase ndjeke parimin fonetik e sot jo me, kane krijuar largesite me te medha ne periudhen e analfabetizimit masiv, dmth para shek 20.
Nese ato do t’i riktheheshin parimit fonetik, per 3-4 shekujt e ardhshem do hasnin shume me pak ndryshime, gjithnje duke supozuar se ne keto shekuj do te kete alfabetizim ne masen 99%.
Ndryshime nga anetar ne antar, nga gojetar ne gojtar, jane fare te parendesishme, po ta krahasosh ta zeme why me uaj apo apple me ejpell , se keto ngjajne si fjale te tjera.
Toskerishtja e qyteteve te reja, Tiranes dhe qendres se qyteteve, ka pasur ndryshime qe mund te quhen radikale si pasoje e ndikimit te standartit ne te, per shkak te afersise gjenetike. Toskerishtja e folur i nenshtrohet haptazi standartit, ruhet me mire aty ku s’ka ndikim te madh standarti, dmth fshat e periferi te qyteteve. Po flasim per nje periudhe fare te shkurter, nderrim i 1 max 2 brezash.
Besoj se ndryshimet duhet te respektohen ne standart pavaresisht kostove, do te jene gjithnje e me te pakta, sa me shume urbanizohet popullsia.
Po te llogarisim qe nje folje si pjek, ka pasur si meme formen pek(para 5 mije vjeteve), edhe ndryshimet duhet t’i perfytyrojme ne logjiken evolutive, nje forme mund te qendroje e pandryshueshme per mijera vjet, derisa lind nje nevoje evolutive ne nje periudhe, ndodh evoluimi dhe rifillon gjendja mijevjeçare e pandryshueshmerise, deri ne nevojen tjeter evolitive.
Si me thene peshqit nuk jane zevendesuar prej zvarranikeve dhe gjitareve e as kane pesuar ndonje evoluim te madh, pikerisht sepse jane ne formen optimale per kushtet. Kur t’u linde nevoja evolutive do te ndryshojne ose do zhduken.
Keshtu edhe fjala, kur eshte ne gjendje optimale per kushtet, nuk ka pse te evoloje, ndryshojne kushtet evolon edhe fjala.
Gjuha e shkruar ne njefare menyre me diktatin e saj, ofron garanci per gjendjen optimale.
Nuk duhet as harruar se me ndryshim kushtesh supozohet ndryshim radikal qe kercenon ekzistencen, se shumica e ndryshimeve perballohet fare mire nga gjendja ne te cilen ndodhet fjala (apo peshku).
ideja per reduktimin e ë-se nuk lidhet vec me fjalen ‘anëtar’, por me te gjitha keto fjaleformime qe nje emri femeror i shtojne mbrapashtesen -tar.
gjuhë + tar = gjuhëtar
lojë + tar = lojtar
Kjo pra eshte ceshtja qe eshte vene ne diskutim, e qe jo doemos lidhet me shembullin ‘anëtar’ qe trajton artikulli i mesiperm. Pra, a do t’u mesojme perdoruesve te shqipes standarde se fjaleformimet e mesiperme me -tar nxjerrin dy lloj rregullash per drejtshkrimin e ë-se apo nje te vetme?
Kjo eshte ceshtja.