KUR TË EMANCIPON TJETRI (X)

Në romanin Contact, të Carl Sagan-it, astronomët në Tokë arrijnë të deshifrojnë një mesazh nga jashtëtokësorët, i cili përmban, në thelb, një varg udhëzimesh për të ndërtuar një makinë. Para Sagan-it, të njëjtën ide e ka shfrytëzuar më parë Fred Hoyle (A for Andromeda), dhe më pas Stanislav Lem (His Master’s Voice), ky i fundit në mënyrën e vet post-moderne.

Kur dy qytetërime ose kultura, përndryshe të ndara mes tyre nga vite dritë hapësire ose hendeku ideologjik, komunikojnë mes tyre nëpërmjet mesazhesh ose valësh, teknologjia vjen e bëhet protagoniste, në të dy krahët. Përveçse në fantashkencë, hipotezën e gjejmë të konfirmuar në marrëdhëniet mes qytetarëve të Shqipërisë dhe botës përtej, në vitet e errëta të autarkisë komuniste, 1945-1990.

Me këtë nuk dua të them se emisionet e Radio Londrës dhe të Zërit të Amerikës gjatë atyre viteve bartnin udhëzime për të ndërtuar ndonjë aparat marrës më të sofistikuar, ose qoftë edhe ndonjë makinë për t’i çuar dëgjuesit magjishëm në Perëndim; por edhe ato emisione programonin, në mënyrën e tyre, individin perëndimor, mendjehapur, mes shqiptarëve.

Në fakt, mesazhe të tilla gjithnjë vijnë së bashku me udhëzimet për të inxhinieruar diçka: një shpresë, një mendësi, një iluzion. Për këtë arsye, regjimi totalitar kish arsye të alarmohej deri në histeri, sa kohë që hapësira ajrore e Shqipërisë mbetej e pambrojtur, ndaj provokimeve elektromagnetike nga Perëndimi.

Përgjatë vijës bregdetare të Adriatikut, fëmijët e shkollave dëgjonin muzikën italiane të Radio RAI-t dhe pastaj argaliseshin darkave me filmat vizatimorë të Looney Tunes, ose me flokët fluturues të Raffaella Carrà-së e me pyetjet dramatike të Mike Buongiorno-s në Rischia Tutto; në qytetet e mëdha të Shqipërisë po rritej një brez i kapur mendërisht peng në Itali.

Çuditërisht, Tiranës televizive i dhurohej sinjali i dy kanaleve të RAI-t, i amplifikuar nga një ripetitor në malin e Dajtit; gjithsesi, në atë kohë televizorët i gjeje vetëm në pak shtëpi elitash, të cilat supozohej se njëfarësoj duhej t’i mbanin lidhjet me Perëndimin.

Sapo uzina e re e prodhimit të televizorëve, në Durrës, filloi të prodhonte aparate në masë, në 1972 (me sa mbaj mend), ia behu edhe Plenumi IV, lufta kundër liberalizmit dhe shfaqjeve të huaja, koncepti i rrethimit revizionist dhe – sa i përket jetës shpirtërore në Tiranë – fikja brutale, e paparalajmëruar e ripetitorit në Dajt.

Paskëtaj, vitet 1970 u shndërruan, së paku për rripin bregdetar, në një periudhë sfidash teknologjike për qytetarin, i cili nuk mund të pajtohej lehtë me këtë blackout dhe refuzonte të hiqte dorë së paku nga e drejta për t’u zbavitur e trullosur pak mbrëmjeve.

Sinjalet prej qytetërimeve të tjera nuk është se u ndërprenë krejt; por veç u bënë më të vështira, më problematike, më kapricioze për t’u kapur. Tash e tutje duhej marrë parasysh pozicioni i shtëpisë, lartësia mbi nivelin e detit, zonat e mira dhe të këqija (për marrje), reliefi, stinët, moti, nëntoka, jonosfera, stuhitë diellore; dhe sidomos teknologjia e antenës.

Për të marrë sinjalin budalla të televizionit shqiptar, mjaftonte një vibrator i thjeshtë, gati revoltues në përthyerjen e vet shalëgjatë dhe idiote; për sinjale të tjera, më të largëta e më të holla, duhej shumë më tepër. Anembanë Tiranës flitej për kabllo koaksiale, amplifikatorë sinjali dhe tuba bakri ose alumini. Gjithsekush e mbante në xhep një skemë antene, me përmasat e elementeve, në milimetra, të zhgarravitura me dorë; si të kopjuara nga ndonjë dorëshkrim ezoterik.

Regjimi, ndërkohë, nuk rrinte e vështronte, por kish lëshuar rrugëve e sokakëve të mëhallave grupet e kontrollit, gjithfarë veteranësh e pensionistësh e aktivistësh lagjesh, një racë e urryer parazitare, që inspektonin çatitë dhe ballkonet me ligësi të pafshehur, për të pikasur dhe ndëshkuar antenat subversive. Njerëzit, nga ana e tyre, kundërvepronin, duke i ulur antenat ditën dhe duke i ngritur natën, ose duke i fshehur nën trarët e çative, e duke i rrotulluar befasisht, orëve të vona, mes shiut e suferinës, në drejtime të ndaluara. Kjo ishte më tepër një luftë manovrash, midis njërës palë dhe tjetrës, që ende shpresonin për armëpushim, mirëkuptim dhe paqe.

Çdo skemë antene, pavarësisht nga burimi, kish natyrë magjike, si formulë kriptike, gjeometrike përpjesëtimesh. Kushdo që mundej, vidhte tuba nga shteti – dhe tubat dihej pse vidheshin. Ndonjëherë të qëllonte të shihje dikë që ecte në rrugë, me një antenë të gatshme nën sqetull, të mbështjellë me çarçaf, si të ishte ndonjë raketë antitanke ose armë tjetër fatale – që duhej mbrojtur disi nga vështrimi shpërmiratues i shtetit.

Dobësimi deri në zhdukje i sinjalit të RAI-t u kompensua me një kthim vëmendjeje, sado të padëshirë, nga televizioni jugosllav – çka për regjimin do të ketë qenë edhe më alarmante. Zëvendësimi i Papës me Titon, në ekranet e mbrëmjes, nuk është se premtonte ndonjë zhvillim pozitiv, as në ideologji as në liturgji.

Që këtej, edhe vendimi për të instaluar në Tiranë zhurmuesit (jammers), këto aparatura që lëshonin sinjale të vrazhda, që nuk përcillnin informacion, por përkundrazi, e shkatërronin atë. Zhurmuesit synonin të mbytnin valët prej Beogradit, Zagrebit, Titogradit dhe Sarajevës – dhe shpesh ia dilnin mbanë, duke i mbushur dhomat e qytetarëve me gërvima elektrike që gërvishnin.

Kishte mënyra për ta mposhtur ose të paktën mashtruar zhurmimin, megjithatë: baballarët silleshin nëpër shtëpi me pizhame, duke mbajtur pezull mbi kokë një vibrator, bebe mashkull të porsalindur – njëlloj si në planimetritë e tempujve të dikurshëm, pozicioni ishte gjithçka. Sinjali duhej kontekstualizuar në raport me konfigurimin gjeografik dhe topografik, vetitë elektromagnetike të territorit, vijat e forcës, ndikimin në distancë të Hënës dhe të yllësive, interferencat elektroshtëpiake. Kish nga ata, prej nesh, që e mbështillnin kabllon me letër varaku, të cilën pastaj e zhvendosnin poshtë e lart kabllos, me një teknikë pothuajse masturbatore, derisa sinjali të kthjellohej për një çast dhe mendjet tona të risinkronizoheshin me imazhet.

E çuditshmja në këtë mes ishte se të gjitha këto teknika njëfarësoj funksiononin.

Nuk më ka qëlluar të shoh kurrë nga afër ndonjë zhurmues televiziv; por gjithnjë i kam përfytyruar të shkurtra dhe të rënda, me butona rrotullues prej bakeliti, si aparatura radari sovjetike, ose me me një pamje prej diçkaje ushtarake, ose prej spitali të vjetër; të ndërtuar për jetëgjatësi; radiodhënëse satanike të kaosit, të entropisë, të anti-informacionit.

Jam munduar edhe të përfytyroj kthinat ku i kishte instaluar shteti, papafingo të mykura e kërkëllitëse shtëpish të sigurta të Sigurimit, ose dhoma spartane shërbimi në pallatet e ngritura me punë vullnetare; hapësira të mbushura me elektricitet ultravjollcë, si krahët e mizës; me dyshemenë të mbjellë me letra karamelesh, fara luledielli dhe bishta cigaresh Partizani, dëshmi e mërzisë të teknikëve – sepse edhe ato makina djallëzore do të kenë pasur teknikët e tyre, siç kishin teknikë edhe antenat dhe televizorët (ndonjëherë të njëjtët bënin edhe atë, edhe këtë; duke ndrequr natën çfarë kishin prishur ditën); e që vinin për t’u kontrolluar temperaturën, për t’u fërkuar ballin e për t’ua lëmuar me dorë shpinat e tyre eshtake e zjarrduruese; ose fundja edhe për të shtrirë mbi to, sipas rrethanave, ndonjë dashnore të sertë, me çizme të shkurtra, të etur për emocione të forta.

Këto ishin armët sekrete me të cilat do të fitohej beteja ideologjike për kontroll të eterit, në qiellin mbi Tiranë: një betejë që gjente të rreshtuara nga njëra anë antenat, kanoçet dhe konfigurimet magjike, si veshë thithës e përgjues radioteleskopikë të kthyer nga Perëndimi; e nga ana tjetër zhurmuesit, trumpeta të Jerikos, që shurdhonin e thërrmonin gjithçka. Një përleshje sa titanike, aq edhe e padukshme, e pandjeshme, e paperceptueshme prej njerëzve që ecnin kuturu në qytetin poshtë; mes teknologjish nga më të fundit dhe mendjesh nga më të ndriturat që kish nxjerrë vendi; ëngjëjt nga njëra anë, djajtë nga ana tjetër; një luftë për shpirtin e qytetarit shqiptar, por edhe për fatet e revolucionit botëror.

Dikur nga mesi i viteve 1970, filloi transmetimin kanali i dytë i televizionit jugosllav, në bandën UHF, ose në “valët e shkurtra”, sikurse thuhej atëbotë. Televizorët e prodhuar në Durrës nuk e kishin këtë bandë, prandaj të fituarit, në këtë mes, ishin vetëm ata që, me mënyra të ndryshme, i kishin siguruar aparatet e tyre nga jashtë. Që nga ajo kohë, “dyshi i sllavit”, sikurse quhej ky kanal, u shndërrua në një sfidë të re teknologjike, për të gjithë ata që u punonte mendja për keq.

U shpik, kësisoj, “kanoçja” – ajo pajisje e thjeshtë dhe e mrekullueshme, që i lejonte televizorët “Iliria” të komunikonin me armikun; vetëm se për ta ndërtuar këtë pajisje, lypej një tranzistor i posaçëm, i cili mund të sigurohej veç në tregun e zi.

Kur kam udhëtuar në Itali, në vitin 1987, më patën porositur të paktën pesë vetë për t’ua blerë këtë tranzistor – porosia vinte së bashku me adresën e një dyqani modest, në Romë, ku shiteshin pajisje të tilla. Vetë tranzistori kushtonte fare pak, një mijë ose dy mijë lira; dhe kalohej pa problem në doganë –imcak, më i vogël edhe se një tartabik, me këmbë të gjata të holla, si të pilivesës. Edhe për nga forma, edhe për nga funksioni, u ngjante tabletave të drogës, që shiten sot rrugëve – por ndryshe nga tabletat, të cilat i gëlltitim me pak ujë ose lëng frutash, tranzistorët ia jepnim televizorit që t’i gëlltiste. Por efekti ishte gjithsesi i njëjtë – arratisja nga realiteti.

Dikur në vitet 1980 filloi transmetimin një ripetitor i fuqishëm i RAI Uno-s diku në bregdetin e Malit të Zi, sinjali i të cilit mbërrinte deri në Tiranë, me cilësi të mirë. I gjendur përballë këtij sulmi të ri nga kapitali ndërkombëtar, regjimi në Tiranë u kundërpërgjigj edhe ai në mënyrë krijuese – në vend që të mbushte kryeqytetin me një aradhe të re zhurmuesish, e mbuloi sinjalin e atij ripetitori me sinjalin, më të fortë, të televizionit shqiptar; si derrin maç që e mbulon asi, në sofrën e pesëkatëshit.

Tani, televizioni shqiptar transmetonte zakonisht nga ora 5:30 pasdite, deri në 10:30 të darkës dhe pastaj i fikte llambat, që të ftoheshin aparatet dhe të shplodheshin makineritë propagandistike – ndërkohë, pjesën tjetër të ditës dhe të natës, qytetarët mund të shihnin programet e RAI-t. Kështu, Tirana e netëve të vona u familjarizua, ndoshta edhe më fort se italianët vetë, të ndiqte programet e fashës së dytë, “di seconda serata”, të menduara për një publik më të përzgjedhur, më serioz, më elitar: filma dokumentarë, debate në studio, emisione videosh muzikore, që asokohe ishin ende duke u kristalizuar si formë e artit pop (Notte Rock), emisione të tjera për historinë dhe të tjera kontribute, nga më cilësoret, që degdiseshin natën vonë thjesht ngaqë, nga vetë natyra, e përzgjidhnin ashpër publikun.

Publiku kryeqytetas i viteve 1970-1980 nuk e kish harruar dot që dikur, i njëjti regjim totalitar dhe ksenofobik, e kish mbuluar kryeqytetin me sinjalin televiziv italian nëpërmjet ripetitorit shtetëror në Dajt. Edhe pas fikjes fatale dikur në 1973 ose 1974, ripetitori kish mbetur në funksionim dhe po përdorej tani kryesisht për ta përçuar sinjalin e RAI-t, nëpërmjet një kablloje, drejtpërdrejt e në vilat e udhëheqjes totalitare; ky do të ketë qenë ndoshta edhe transmetimi i parë televiziv me kabllo në Ballkan. Ndërkohë, Tiranës i lejohej të ndiqte lajmet – të drekës dhe të mbrëmjes, të RAI1 dhe RAI2; si edhe ndonjë ndeshje ndërkombëtare futbolli.

Arsyet pse, nga krejt palimpsesti televiziv shtetëror i fqinjit, vetëm lajmet ishin zgjedhur si të përshtatshme për publikun e vendit të vetëm socialist në botë, mbeten të pakuptueshme, madje enigmatike, të hapura për gjithfarë spekulimesh. Një tjetër paradoks: RAI3, i kontrolluar prej së majtës komuniste italiane, nuk u lejua kurrë – edhe pse, në teori, do të ishte më i përshtatshmi (por, nga ana tjetër, sikurse e kish shpjeguar edhe Enver Hoxha, eurokomunizmi është antikomunizëm); edhe pse, bie fjala, i përcilleshin publikut, pa paralajmërim, emisione të tilla si “Qui Stalin piace ancora,” të një reporteri të RAI2 (i transmetuar më 16 shkurt 1979), që natyrisht nuk shprehte ndonjë simpati për regjimin Hoxha, as për komunizmin made in Albania.

Fakti që diçka, megjithatë, lejohej; qoftë edhe thjesht lajmet për lëvizjet e Andreotti-t në fushën e shahut, ishte tërbues në vetvete. Nesër mund të lejohej diçka tjetër, diçka më shumë, më thellë, më larg. Herë pas here gumëzhinin, në kafenetë e Tiranës, zërat se RAI-n “do ta linin”. Edhe unë vetë, si gjimnazist e më pas student i atyre viteve, shihja rregullisht në ëndërr sikur RAI-n “e kishin lënë (hapur).” Thuhej se këtë mund ta kish urdhëruar kryeministri, Mehmet Shehu, kushedi i shqetësuar ngaqë njerëzit, në mungesë të RAI-t, i ishin kthyer jugosllavit. Shumë tiranas, po t’u kërkohej të zgjidhnin midis alternativës së hapjes së RAI-t dhe ndërrimit të regjimit në Shqipëri, do të kishin zgjedhur pa ngurim opsionin e parë. Ndoshta kjo do të ketë qenë edhe arsyeja kryesore, që regjimi i tundonte masat e vdekura urie me këtë mirazh – më mirë të shpresonin njerëzit për legalizimin e drogës televizive, sesa për reforma politike dhe përmbysje. Tek e fundit, në ato vite, arbitrariteti i “atyre lart” nuk habiste kënd, as shihej gjë si shenjë dobësie.

Një thashethem tjetër, i pandryshkshëm, ishte ai i “satelitit”; thuhej se një ditë do të fillonte transmetimi i sinjalit televiziv italian me satelit, dhe se sinjalit satelitar “këta asgjë s’kanë ç’t’i bëjnë”; edhe pse askush nuk dinte të thoshte si do të funksiononte pikërisht televizioni satelitar. Mirëpo ëndrra ndërkohë pasurohej edhe me një element tjetër: një televizor ku çdo kanal, në vend të “mizave”, kish sinjal dhe informacion, në gjuhë të ndryshme, për botën; si dritare ndaj një galaktike ku qytetërimet merreshin vesh mes tyre.

Televizorë vendi dhe të huaj, bardhezi dhe me ngjyra, antena, stabilizatorë tensioni, grupe UHF, kanoçe, amplifikatorë, tranzistorë, satelitë, kineskopë, ripetitorë, zhurmues… të gjitha këto ishin pjesë e një sistemi teknologjik elektronik, që synonte komunikimin në rastin më të mirë, arratisjen nga realiteti në rastin më të keq; ose parafernalia të një feje aktive dhe të suksesshme në çdo aspekt, me përjashtim të emrit. Kjo ishte një fe moderne dhe teknologjike, që tërhiqte edhe pjesën më moderne dhe elitare të shoqërisë – edhe pse premtimi i saj nuk dallonte shumë nga premtimi tradicional i çdo feje në histori: shelbimi.

Feja kish përftuar edhe priftërinjtë e vet: teknikët e televizorit, ose një esnaf shamanësh e të iniciuarish në sekretet teknologjike të drogës nga Perëndimi. Teknikët, sipas rastit, të sugjeronin skema antenash, të skicuara mbi fletë ambalazhi me laps kopjativ, ose mbi letër të milimetruar me bojë kine; dhe dinin të interpretonin skemat që ua ofronin besimtarët, kjo bën kjo s’bën e kështu me radhë; dinin të shëronin televizorët e sëmurë, edhe pse ndonjëherë sëmurnin televizorët e shëndoshë, në përpjekje për t’i detyruar të kapërcenin veten. Njëlloj si mjekët më të famshëm, edhe teknikët respektoheshin,  përshëndeteshin në bulevard, ftoheshin në tavolina, qeraseshin te “Peza”; njerëzit i kapnin nga mënga dhe u flisnin me emër; edhe pse ata i gjeje gjithnjë të fokusuar, me mendjen tjetërkund, te misioni i ditës; te një urgjencë e papranueshme, te një televizor që kish dhënë shpirt mu përpara finales, te një fëmijë që nuk pushonte së qari, pse një defekt ia kish mohuar crtani film-in e vet të preferuar të mbrëmjes. Mbanin xhaketa lëkure të vjetruara e të rrjepura, me xhepat të rënduara nga veglat delikate; ndonjëherë të shigjetonin pranë rrufeshëm, me motoçikleta; por jo aq për ekzibicionizëm, sesa për shpejtësi dhe eficiencë. Hakun e punës e pranonin dhe e futnin në xhep pa shumë llafe. E vizitonin televizorin si të ishte ky pacient i mikluar i një klinike ultramoderne; ia matnin tensionin dhe rezistencën, ia lidhnin serumet për ta ushqyer, i merrnin gjak, ia nxirrnin zorrët sheshit, ia transplantonin organet e dala jashtë përdorimit nga puna e tepërt – organet llamba me ballin të nxehtë nga ethet e mbilodhjes, të cilat të vinte keq t’i flakje në plehra, edhe kur ishin djegur tashmë. Teksa operonin mbi të sëmurin, përcillnin edhe thashethemet më të fundit, për ripetitorët, satelitët dhe humoret televizive të udhëheqjes.

Si të gjithë priftërinjtë, këta teknikë përbënin një kastë ndërmjetësish midis kësaj bote dhe asaj tjetrës; vetë prania e tyre rrugëve dhe shtëpive premtonte për mirë, sillte një gëzim të heshtur, ose një vetëdije se jo gjithçka kishte marrë fund.

About these ads