Q

Në editorialin e vet te Tema, Mero Baze komentonte sot për çeljen e fushatës elektorale të PD-së në Tiranë, duke shtuar në fund, me shaka, mes risive të pakta të këtij takimi, ishte edhe fakti që pjesëmarrësit kishin brohoritur “Ka-qi, Ka-qi”, për të përshëndetur Kastriot Islamin.

Mbase është brohoritur vërtet kështu, mbase është vetëm fjala për një thumb të Bazes. Megjithatë, përdorimi prej autorit i formës Kaqi, në vend të Kaçi (si shkurtim i Kastriot) tërheq vëmendjen menjëherë, dhe jo vetëm për leximin alternativ që mund t’i bëhet sintagmës Ka-qi.

Në fakt, rrëshqitja e ç-së në q ndeshet në të folmet e Kosovës.

Read Full Post »

TE TALLËSH BYTHËN GJUHËSISHT

Vite më parë, në një shkrim modest për një temë të sociologjisë politike m’u desh të përdor termin reziliencë, që në thelb është aftësia e një individi (në rastin e shkrimit tim, e një shoqërie) për të rimarrë veten dhe për t’u riaftësuar për një jetë normale pas një goditjeje të rëndë. Meqë rezilienca sot përfaqëson një doktrinë të tërë, nuk m’u duk i nevojshëm ndonjë lloj shqipërimi. Qe njëlloj si të kërkoje gjësendi në shqip për termin psikoterapi.

Kur shkrimi u gjet mbi tryezën e redaktorit në Tiranë, duket se termi në fjalë paraqiti ndonjë problem. Megjithatë, i kujdesshëm deri në fund, ai kërkoi nëpër fjalorin e ri të shqipes të viti 2002 dhe 2006 dhe vetëm pasi nuk gjeti zgjidhje në ta dyshoi për ndonjë lajthitje timen dhe e zëvendësoi me rezistencë. Sot mua më ngushëllon fakti se këto tema nuk i kanë lexuesit fort të panumërt.

Një incident i tillë të shtyn të mendosh për të vjellët që ndjen t’i vije leksikografisë shqiptare nga fjalët e huaja (se nuk besoj se isha i pari që përdorja atë fjalë) dhe pasioni fundamentalist me të cilin i ka përzënë rrënjësisht nga përdorimi. Harrohet se në mungesë të zhvillimit të brendshëm gjuha shqipe mbijetoi sepse diti të ruajë aftësitë homeostatike, të huazojë. Më tej akoma, kam përshtypjen se fjalorët e shqipes kurrë nuk kanë patur një raport mirëbesimi me shqipfolësit, kurrë nuk kanë ndihmuar në zhvillimin e gjuhës së tyre, askush nuk ka fjetur në shtrat me to.

Read Full Post »

STANDARDIZIMI I GJUHËS

Nga Read Me

Gjuha si një konstrukt, produkt shoqëror, ka pasur si shoqërues të kahershëm debatin mbi normimin dhe standardizimin e saj. Gjuha ka një arsye – raison d’être – për të ekzistuar siç është nën ndikimin e normave e standardeve sociale të cilat përherë ndryshojnë.

Siç dëshmohet, edhe ajo “më e latuara, e skalitur në gur”, gjuhës të Virgjilit dhe Ciceronit, i erdhi koha që të arkivohej, një ditë të mirë, humbi pushtetin për të imponuar rregullat e veta. Ndryshimet në strukturën e gjuhës janë pasoja të kontributit kulturor e gjuhësor të mbartësve, folësve të gjuhës. Nën shtysën e rrethanave të reja, lind nevoja për forma e mënyra të reja për të thënë të njëjtën gjë, apo për të evoluar mendimin.

Read Full Post »

UNË FLAS, TI LEXON, AI SHKRUAN

Në vijim të këtij diskutimi për analfabetizmin funksional, ka nja dy aspekte që do të doja t’i vija në dukje veçan.

Së pari, shtrirja. Për arsye të mirënjohura dhe kryesisht sociologjike, mendoj se kjo “sëmundje” ose “sindromë” ka kapur më shumë popullsinë me prejardhje nga veriu, se atë jugoren; dhe më shumë shqiptarët e Kosovës, se ata të Shqipërisë.

Meqë arsyet i mirënjohura shumë do të m’i keqkuptojnë, po i cek këtu shkurt: masa e madhe e popullsisë që ka jetuar në fshat ose me prejardhje rurale, niveli i ulët i shkollave në Veri (dhe humbja e të paktën dy brezave në Kosovë, për shkak të persekutimit serb dhe luftës), mungesa e qyteteve me traditë në Veri (veç Shkodrës), që të shërbejnë si katalizatorë të alfabetizimit.

Read Full Post »

NGA PYETJA NË NORMALIZIM

Një anekdotë nga fëminia ime do të ndihmojë për të treguar pse, në disa mjedise të sunduara nga dogma, një pyetje mund të mjaftojë për ta (ri)normalizuar situatën.

Bënim muhabet për dikë, një sportist nëse nuk më gënjen kujtesa, që kish qenë në Gjermaninë Lindore – në atë kohë Gjermania ishte ende e ndarë më dysh – dhe, mes të tjerash, kish parë aty se “në çdo shkollë kishte pishinë.”

Do të kenë qenë vitet 1970; kur nuk mund të lëvdoje haptazi, në publik, madje as motin në një vend revizionist, e jo më gjendjen e arsimit publik.

Ishim vërtet fëmijë, por edhe fëmijët gabojnë, xhanëm!

Read Full Post »

NGA TEKSTI NË SOCIOLOGJI

Jetojmë në kohëra kur një pjesë e mirë e ndërveprimit social ndodh në rrjetet virtuale dhe ku komunikimi në linjë shpesh merr përparësi ndaj atij jashtë linje.

Dhe në rrjetet virtuale ne ekzistojmë dhe jemi të pranishëm kryesisht nëpërmjet atyre që “themi” (në fakt – shkruajmë), ose në trajtë tekstesh.

Që këtej, distanca mes analizës së tekstit dhe sociologjisë së Internetit vjen e shkurtohet.

Read Full Post »

FOL E SHKRUAJ

Reformatorët e drejtshkrimit të shqipes i arsyetojnë sugjerimet e tyre me argumente të ndryshme – disa praktike, disa teorike; disa sociologjike e kulturore, të tjera thjesht gjuhësore.

Një argument, që po e dëgjojmë këto ditë, është nevoja për t’i qëndruar besnik të ashtuquajturit parim fonetik, i cili – në vija shumë të trasha – kërkon që “fjalët të shkruhen ashtu siç shqiptohen.”

Çka duhet të përkthehet kështu: meqë, prej 1972-shit e këtej, shqiptimi i shqipes ka evoluar disi, atëherë duhen bërë ndërhyrje në drejtshkrim, për t’ia përshtatur këtë shqiptimit të ri.

Read Full Post »

SPJUNLLIQE

Sipas një njoftimi të shpërndarë nga Gazeta Shqiptare, reforma e propozuar e drejtshkrimit të shqipes standard do të prekë edhe fjalë si dioqezë dhe spiun, të cilat tash e tutje u dashkan shkruar djoqezë dhe spjun.

Njoftimi nuk citon ndonjë burim as dokument të besueshëm, por vetëm radhit një sërë ndryshimesh, disa prej të cilave përkojnë me ato që kish sjellë Shekulli një ditë më parë.

Unë nuk e besoj këtë farë ndreqjeje, por nuk besoj edhe që shembujt t’i ketë sjellë nga xhepi gazetari: dikush do t’ia ketë thënë.

Read Full Post »

MALE ME BARRË

Ky shkrim te Shekulli jepte të dhëna reth disa sugjerimeve për ndryshime në drejtshkrimin ekzistues të shqipes, prej Këshillit Ndërakademik për Gjuhën Shqipe.

Jam i bindur se të gjitha sugjerimet janë me vend, dhe të arsyetuara mirë; edhe pse për disa mund të gjenden lehtësisht kundërargumente. Gjithsesi, anëtarët e Këshillit janë profesionistë të padiskutueshëm të fushave të tyre dhe e dinë për çfarë flasin.

E megjithatë, duke lexuar edhe kritikën e Memushajt në krye të shkrimit, por në bazë edhe të disa konsideratave tona këtu në PTF që nuk kemi pse t’i rimarrim, të habit miopia e këtyre burrave të mençëm të shqipes.

Read Full Post »

SHKRONJA KOMBËTARE

Megjithëse kultura franceze gjithnjë më ka magjepsur me shkëlqimin e vet, Franca vetë është një nga ato vende të Europës perëndimore që e njoh shumë pak; dhe për herë të parë e kam shkelur pothuajse rastësisht, gjatë një udhëtimi në Gjermani, kur vendosëm të bëjmë një kthesë dhe të kalojmë një paradite në Strasbourg.

Natyrisht, Strasbourg-u nuk është tamam Francë – po të gjykosh nga atmosfera në rrugë, në dyqane, në kafe; dhe qyteti si eksperiencë disa-orëshe nuk dallon shumë nga qytetet gjermane përbri. Pastaj diku në një kryqëzim na doli përpara një ndërtesë e madhe e bardhë dhe një tabelë që shkruante “Hôpital”, dhe pikërisht ai pullaz i vogël sipër o-së më kujtoi, madje duke më ngjallur një farë emocioni, se kisha shkelur tashmë në atdheun e Hugo-it dhe të Dumas-it.

Read Full Post »

AVENTURAT E TEKSTIT ONLINE (II)

Kalimi nga një vend në tjetrin, por gjithnjë brenda rrjetit, nuk është aq traumatik për tekstin. Megjithatë, problemet lindin për faktin se teksti dixhital është pjellë e botës së multimediave. Hiperteksti që qarkullon në internet mund të pajiset me lidhje (link), në trajtë citimi ose sugjerimi për lexime të tjera, me imazhe, tinguj, skedarë, emotikone, video, reklama të lëvizshme, etj. Ndodh që shkrimi të ribotohet në një sit tjetër interneti, që ia ndryshon ta zëmë imazhet ilustruese. Nuk duhet të jesh semiolog për të kuptuar se kemi të bëjmë pothuajse me një artikull tjetër, për sa kohë imazhet ndërveprojnë aktivisht me lexuesin në interpretimin e tekstit që ka përballë syve. Kjo vlen edhe kur ndërrohen titujt, nëntitujt, ngjyrat, e çdo element tjetër të aparatit paratekstual.

Read Full Post »

AVENTURAT E TEKSTIT ONLINE (I)

Hapësira virtuale shqiptare po rritet gjithnjë e më shumë. Interneti në shqip, por edhe komunikimi nëpërmjet mjeteve elektronike, edhe pse jo në mënyrë organike e lineare, po i zgjeron dita ditës kufijtë e vet. Kjo rritje nuk mund të konsiderohet ende zhvillim i mirëfilltë, megjithatë duhet pranuar se tekstet në shqip janë shtuar si nga ana sasiore ashtu edhe nga ana cilësore. Mirëpo, disa fusha e lugina të hapësirës së internetit shqiptar i ngjasojnë përnjimend far west-it të dikurshëm, po të kemi parasysh trajtimin që i bëhet tekstit.

Read Full Post »

TEZA TË SHKARTISURA

Gjithsekush lind në një gjuhë, e cila e flet para se ky ta flasë, duke ia hapur dyert e socializimit.

Edhe shqiptari, si rregull, lind në një shqipe të tillë, të cilën në vija të trasha gjithnjë mund ta karakterizojmë si të folme.

Çdo e folme është trajtë e folur e gjuhës; vetëm ashtu ekziston.

Asnjë e folme nuk përkon me standardin, ose shqipen publike të njësuar. Megjithatë, disa të folme janë më afër të standardit, të tjera më larg.

Read Full Post »

CILIDO PA FRIKË

Perspektiva që kam zgjedhur për këto shënime rreth drejtshkrimit të shqipes përkon, në disa pika, me atë të Mark Sebba-s (Spelling and Society, Cambridge University Press, 2007), sidomos në lidhje me raportet midis drejtshkrimit dhe alfabetizimit (literacy).

Momentet kyçe në historinë e drejtshkrimit të shqipes – kongresi i Manastirit i vitit 1908 dhe Kongresi i Drejtshkrimit i vitit 1972 – të dyja e shtruan problemin e shkrimit të njësuar të shqipes në kontekstin e alfabetizimit, ose të edukimit të masës folëse me shprehitë e nevojshme për ta lexuar dhe shkruar shqipen.

Megjithatë, ka një dallim kritik mes këtyre dy momenteve kyçe, dallim që, në analizë të fundit, gjen shprehje si dallimi mes vetë leximit dhe shkrimit; meqë kongresi i Manastirit kërkonte një mënyrë sa më efikase për t’ua mësuar masave të lexonin shqip; ndërsa në 1972 ishte shtruar për zgjidhje nevoja e pjesëmarrjes së masave në ligjërimin publik me shkrim, në një kohë që leximi masiv konsiderohej si i zgjidhur tashmë.

Read Full Post »