UNË FLAS, TI LEXON, AI SHKRUAN

Në vijim të këtij diskutimi për analfabetizmin funksional, ka nja dy aspekte që do të doja t’i vija në dukje veçan.

Së pari, shtrirja. Për arsye të mirënjohura dhe kryesisht sociologjike, mendoj se kjo “sëmundje” ose “sindromë” ka kapur më shumë popullsinë me prejardhje nga veriu, se atë jugoren; dhe më shumë shqiptarët e Kosovës, se ata të Shqipërisë.

Meqë arsyet i mirënjohura shumë do të m’i keqkuptojnë, po i cek këtu shkurt: masa e madhe e popullsisë që ka jetuar në fshat ose me prejardhje rurale, niveli i ulët i shkollave në Veri (dhe humbja e të paktën dy brezave në Kosovë, për shkak të persekutimit serb dhe luftës), mungesa e qyteteve me traditë në Veri (veç Shkodrës), që të shërbejnë si katalizatorë të alfabetizimit.

Read Full Post »

TEMPERATURA E VESHIT

Kush ka fëmijë, e di që është e vështirë t’ua masësh temperaturën nën sqetull kur janë të vegjël. Për këtë arsye kanë shpikur termometrin që vendoset në vesh. Këtë pamje përfytyrova kur mësova për “veshshkuljen”, ose “tërheqjen e veshit”, siç është përmendur në media, ose më saktë incidentin e ndodhur në Vjenë, në Akademinë Diplomatike, midis diplomatit Egin Ceka dhe kryetarit të Partisë Socialiste, Edi Rama.

Read Full Post »

NGA PYETJA NË NORMALIZIM

Një anekdotë nga fëminia ime do të ndihmojë për të treguar pse, në disa mjedise të sunduara nga dogma, një pyetje mund të mjaftojë për ta (ri)normalizuar situatën.

Bënim muhabet për dikë, një sportist nëse nuk më gënjen kujtesa, që kish qenë në Gjermaninë Lindore – në atë kohë Gjermania ishte ende e ndarë më dysh – dhe, mes të tjerash, kish parë aty se “në çdo shkollë kishte pishinë.”

Do të kenë qenë vitet 1970; kur nuk mund të lëvdoje haptazi, në publik, madje as motin në një vend revizionist, e jo më gjendjen e arsimit publik.

Ishim vërtet fëmijë, por edhe fëmijët gabojnë, xhanëm!

Read Full Post »

PLLAKA E PIONIERIT

Dikur, kur i faleshim televizionit italian si ta kishim altar shtëpijak, dëgjonim ndonjëherë të na thuhej se një pjesë e emisioneve, në mos të gjitha, nuk pasqyronin jetën “andej”, por ishin produkte propagandistike, të sajuara për ne “këtej”; arsyetim ky përndryshe tipik për paranojën.

Nëse ato që shihnim në ekran, sidomos reklamat, synonin të na bënim të ndiheshim të mjerë në varfërinë dhe izolimin tonë, kjo u jepte më shumë të drejtë edhe të gjithë atyre që e shihnin altarin televiziv si burim të helmit dhe të dyshimit, në një shoqëri përndryshe të shëndetshme.

Komunikimi ndonjëherë u shpëton palëve nga kontrolli. Kështu, filmat e Kinostudios “Shqipëria e Re” kishin sukses të madh në Kinën autarkike të viteve 1960-1970, ku shiheshin si dritare ndaj Perëndimit. Një melodi me kitarë, nga kolona zanore e filmit Ngadhënjim mbi vdekjen, ishte kthyer në një prej këngëve më popullore atje, madje edhe shumë kohë pasi në Shqipëri filmi vetë, bashkë me këngët që përmbante, u hoq nga qarkullimi (kushedi për shkak të aktores së ndaluar Edi Luarasi).

Read Full Post »

CENSUSI I FJALËS

Jetojmë në një epokë kur fjala komunikim po rimon gjithnjë e më tepër me fjalën Internet, sidomos ngaqë ashtu e duam të na rimojë.

Për këtë epokë, mënyra si shkruhet një fjalë, ose fytyra e saj drejtshkrimore, përbën edhe dokumentin e saj identifikues, pasaportën e saj.

Fjala e shkruar “keq”, ose në kundërshtim me rregullat përndryshe arbitrare të drejtshkrimit, dënohet ta çojë jetën në periferitë e errëta të rrjetit, në shoqëri të ujqërve.

Për ne, që nuk reshtim të diskutuari, me nge, rreth thelbit të drejtshkrimit shqip, ose për kundërvënien metafizike mes yin-it të gegërishtes dhe yang-ut të toskërishtes, epoka e Internetit është gjithnjë e të tjerëve.

Read Full Post »

KOMENTE PËR KOMENTE

Që nga momenti kur u bënë të zakonshme komentet e lexuesve anonimë, në faqet e mediave online, komunikimi masiv e humbi natyrën njëdrejtimshe, që e ka pasë karakterizuar dikur: nga teksti te publiku (masa); nga autori te lexuesi – të paktën, sa i përket shkronjës.

Kjo duket, më qartë se kurrë, te mënyra si komentet mund të ndikojnë, dhe në fakt ndikojnë, në pritjen e mesazheve; deri në atë shkallë sa edhe ato vetë të imponohen si mesazhe të komunikimit masiv dhe të trajtohen prej lexuesve si të tilla.

Lexuesi nuk është zhdukur gjë, as është transformuar; por tani, falë teknologjisë Web 2.0, ka mundësi të lexojë edhe veten, ose të shkruajë-lexojë publikisht, duke u çliruar nga fantazma e autoritetit, që i kanosej deri dje nga faqet e tekstit të shkruar.

Read Full Post »

KUR TË VIJNË MENDTË…

Që seksioni i komenteve të pamoderuara, në faqet e mediave online më shumë e dëmton se e ndihmon fjalën e lirë, këtë e kishim ditur dhe e kemi shprehur shpesh në blog, sikurse edhe e kemi vënë në zbatim, me rregullat e moderimit.

Prandaj nuk mundemi veçse të mirëpresim artikuj si ky i sotmi në NYT, ku përmenden rezultatet e studimi të efekteve të komenteve ndaj leximit të materialit kryesor; studim i mbështetur në reagimet e gati 1,200 lexuesve të një shkrimi në një blog çfarëdo.

Studimi konfirmoi bindjen, jo vetëm timen por edhe të shumë autorëve që shkruajnë rregullisht në Internet, se komentet “e ashpra” radikalizojnë përvetësimin dhe trajtimin e temës, madje edhe, më keq akoma, ndryshojnë interpretimin që ia bën lexuesi materialit vetë.

Read Full Post »

INTERVISTA PËR ARDIAN KLOSIN

Katror i zi – Malevich (1932?)

(Kjo intervistë imja, e përgatitur nga Aida Tuci, u botua në gazetën MAPO, dt. 18 shkurt 2013.)

 A mund të themi se “Te kundërcjapi” shfaqet Ardian Klosi në të gjitha dimensionet e tij?

Do të thoja se shfaqet më shumë si eseist, shkrimtar, kritik, gjuhëtar, vëzhgues dhe transformues i realitetit, qytetar i angazhuar në debatet publike, pikë referimi e shoqërisë civile; por nuk duhet të harrojmë edhe se Klosi bëri emër dhe la gjurmë të pashlyeshme si përkthyes veprash “të rënda” dhe si filolog, ose botues dhe studiues i teksteve shqipe. Le të themi më mirë se vepra në fjalë, “Kundërcjapi”, është një pasqyrë e asaj çfarë përfaqësonte Klosi, ose do të mund të ishte shkruar vetëm nga një figurë poliedrike si ai, sepse Klosi figurë publike ishte shumë më tepër se autori i teksteve të librit në fjalë: ishte një prani e përhershme e angazhuar, vëzhguese dhe kritike, që – të paktën në momentet e veta më të frymëzuara – arrinte të kombinonte fjalën me veprimin, gjestin me refleksionin. Prandaj libri do parë më shumë si një plotësim i gjithçkaje ka bërë Klosi në këto 30 vjet, ose më mirë si një kontrapunkt i Klosit homo publicus.

Read Full Post »

SHFAQJA E SHQIPTARËVE NË GOOGLE

Javës që shkoi, te një takim i artistëve shqiptarë në NYC (APEN Artist Event), më tërhoqi vëmendjen një vepër e Helidon Gjergjit, e thjeshtë në ekzekutim por e thellë në koncept, e cila shfrytëzonte një funksion të mirënjohur të motorit të kërkimit Google për të qëmtuar disa të vërteta rreth imigrimit dhe imigrantëve.

E kam fjalën për një funksion të njohur si “vetëplotësim” ose “Autocomplete” (në anglishte), dhe që, kur është aktivizuar, i plotëson automatikisht pyetjet dhe kërkesat e përdoruesve, në bazë të një algoritmi kryesisht statistikor.

Read Full Post »

KUR FLET DREJTËSIA

Gjykata e Rrethit Tiranë sapo i shpalli të pafajshëm të akuzuarit për vrasjet e 21 janarit, me ç’rast Kryeministri Berisha shpjegoi se “nuk do të më gjeni kurrë mua duke komentuar vendime gjykatash”, ndërsa Kryetarja e Kuvendit Topalli se “kur flet drejtësia të gjithë duhet të heshtin”; fjalë që më kujtuan, kushedi pse, fjalinë e fundit të Tractatus Logico-Philosophicus të Wittgenstein-it: “Wovon man nicht sprechen kann, darüber muss man schweigen.” (angl. “Whereof one cannot speak, thereof one must be silent,”) e cila në shqipe pak a shumë mund të sillet si “për çfarë nuk mund të flitet, duhet ndenjur pa folur.”

E megjithatë, edhe kjo larje duarsh e krerëve institucionalë është një lloj diskursi specifik, ndaj të cilit këshillën e Wittgenstein-it nuk e ndjekim dot, sidomos edhe ngaqë ka shumë për t’u thënë, pa përsëritur ç’kemi thënë më parë për ato katër vrasje në mes të ditës e në dritë të diellit, nga forcat policore të shtetit, që janë lënë, kushedi qëllimisht, të pandriçuara nga Drejtësia.

Read Full Post »

RADIOJA NGA TIRANA

Rastësisht ndesha në një album jazz-i italian, Espresso 443, nga Enrico Blatti, i etiketës Egea (mund të dëgjohet këtu, në iTunes), me nuanca mesdhetare elegante tipike, që zuri mirë vend në audiotekën time; por çfarë e dallon këtë album nga të tjerët gjithnjë të cilësisë së lartë të Egeas, është një tragë e titulluar Radio Tirana.

Çfarë do ta ketë frymëzuar klarinetistin Blatti t’ia kushtojë një kompozim të vetin radios shtetërore të Shqipërisë?

Meqë përgjigjen nuk e kam, po ia lejoj vetes të imagjinoj se pjesa evokon Radio Tiranën e djeshme, atë me valë të shkurtra, që pushtonte qiejt e netëve europiane, duke filluar që me notat lajmëruese të trompës (sinjali i intervalit, dëgjojeni këtu), që rimerrte vargjet e para të një kënge të njohur revolucionare të Prenk Jakovës: “Ndër ara, fabrika, kantiere…”

Read Full Post »

TORTA E INTERNETIT

nga Read Me         

Pew Research Center (PRC) është një nga NGO-të më të njohura e të respektuara në SHBA. Kjo qendër, përfaqësuese tipike e një “think tank organization”, e bazon aktivitetin në një shumëllojshmëri sondazhesh e projektesh. Pew Internet and American Life Project (shih në linkun këtu: Pew Survey) është një nga projektet më me interes, ku nëpërmjet sondazheve hulumtohen e studiohen aspekte të sjelljes, qëndrimit dhe marrëdhënieve të njerëzve kur ndërveprohet në domenin virtual, internetin.

Dikotomia e përdoruesve të internetit në liberalë dhe konservatorë sjell fakte intriguese për sjelljet e tyre në “social networking sites” (sajtet e rrjetit shoqëror), e ndërkombëtarizuar shkurt si SNS. Secili nga ne ka një ide, apo metër personal se si mund të përkufizohet dikush liberal apo konservator. Për hir të objektivitetit në këtë prurje, po sjell një prej përkufizimeve të Oxford Dictionary për secilin rast.

Liberal është një njeri i hapur ndaj sjelljeve, qëndrimeve, mendimeve të reja, i gatshëm të heqë dorë nga tradita.

Konservator është një njeri që tërhiqet fort pas traditës, i matur para ndryshimeve dhe novacioneve.

Read Full Post »

MANOLIS

Një ngjarje e veçantë paska ndodhur në parlamentin grek para 12 ditësh – meqë më paska shpëtuar pa e vënë re, po ia lejoj vetes përdorimin e mënyrës habitore. Një deputet i formacionit politik SYRIZA, i mirënjohuri zoti Manolis Glezos, ka qënë protagonisti i një ngjarjeje, të denjë për të shkruar diçka rreth saj.

Përpara se t’u heq kërshërinë mbi ngjarjen, do flas veç pak për biografinë e Manolit, se për të vetë kam shumë për të thënë. Manolis Glezos, ka lindur në ishullin Naxos, në vitin 1922. Familja e vet u transferua në Athinë në vitin 1935, aty ku ai dhe mbaroi shkollën e mesme. Kërcënimi i pushtimit fashist, e gjen Manolin çun të ri, veç 17 vjeç. Në pamundësi për të shkuar në front – për shkak të moshës së vogël – ai ofrohet vullnetar në Ministrinë e Financës.

Read Full Post »

KARAGJOZI

Në shkrimin e fundit të vetin me titull RRAPA-SHTRAPA, Xha Xhai flet përveç të tjerash dhe për gjuhën e drunjtë që përshkruan komunikatën e kryeministrisë, rreth incidentit të heqjes së përmendores në luginën e Preshevës.

Besoj mjafton për ta vënë përsëri re këtë gjë, me një riprodhim të thjeshtë të paragrafit përkatës:

Vetë teksti i deklaratës është i drunjtë, si i hartuar në vitet 1980: regjimi (i Milosheviçit) është barbar, akti është i rëndë, shkelja bëhet haptas, qeveria mbështet plotësisht dhe pa asnjë lëkundje, etj. Emrat dhe foljet tingëllojnë aq të dobëta, sa të ndiejnë rëndom nevojë për një mbiemër ose ndajfolje patericë, që t’ua mbajë në këmbë kuptimin.

Read Full Post »