UDHA E SHKRONJËS “Ë”

Historia e shkronjës “ë” ka mbetur ende pa shkruar. Si fillluan polemikat për dobishmërinë e saj? Si u rreshtuan palët në këtë betejë epokale? Cilat ishin arsyet që e dobësuan deri në zhdukje totale? Pas kaq vitesh, historiografët dhe historianët e gjuhës, ende të angazhuar me çështjet madhore kombëtare, nuk e kanë thënë fjalët e vet. Ndërkohë, ne që merremi me rrëfenja diçka mund të tregojmë për “ë”-në, pa mëtuar t’i vëmë vulën njërës prej historive më të pabesueshme të alfabeteve botërore.

Përderisa lufta e Trojës filloi për punë femrash (Helena), përderisa lufta e parë botërore plasi nga atentati kundër arqidukës Ferdinand në Sarajevë, nuk ka përse të habitemi që perëndimi i shkronjës “ë” filloi me hyrjen e kompjuterit në shoqërinë shqiptare. Edhe zjarret gjigante fillojnë nga një shkëndijë. Në rastin tonë shkëndija lindi nga fërkimi i gishtave nëpër tastierë. Çdo luftë e ka një casus belli, pak a shumë dinjitoz.

Read Full Post »

FOL E SHKRUAJ

Reformatorët e drejtshkrimit të shqipes i arsyetojnë sugjerimet e tyre me argumente të ndryshme – disa praktike, disa teorike; disa sociologjike e kulturore, të tjera thjesht gjuhësore.

Një argument, që po e dëgjojmë këto ditë, është nevoja për t’i qëndruar besnik të ashtuquajturit parim fonetik, i cili – në vija shumë të trasha – kërkon që “fjalët të shkruhen ashtu siç shqiptohen.”

Çka duhet të përkthehet kështu: meqë, prej 1972-shit e këtej, shqiptimi i shqipes ka evoluar disi, atëherë duhen bërë ndërhyrje në drejtshkrim, për t’ia përshtatur këtë shqiptimit të ri.

Read Full Post »

SPJUNLLIQE

Sipas një njoftimi të shpërndarë nga Gazeta Shqiptare, reforma e propozuar e drejtshkrimit të shqipes standard do të prekë edhe fjalë si dioqezë dhe spiun, të cilat tash e tutje u dashkan shkruar djoqezë dhe spjun.

Njoftimi nuk citon ndonjë burim as dokument të besueshëm, por vetëm radhit një sërë ndryshimesh, disa prej të cilave përkojnë me ato që kish sjellë Shekulli një ditë më parë.

Unë nuk e besoj këtë farë ndreqjeje, por nuk besoj edhe që shembujt t’i ketë sjellë nga xhepi gazetari: dikush do t’ia ketë thënë.

Read Full Post »

MALE ME BARRË

Ky shkrim te Shekulli jepte të dhëna reth disa sugjerimeve për ndryshime në drejtshkrimin ekzistues të shqipes, prej Këshillit Ndërakademik për Gjuhën Shqipe.

Jam i bindur se të gjitha sugjerimet janë me vend, dhe të arsyetuara mirë; edhe pse për disa mund të gjenden lehtësisht kundërargumente. Gjithsesi, anëtarët e Këshillit janë profesionistë të padiskutueshëm të fushave të tyre dhe e dinë për çfarë flasin.

E megjithatë, duke lexuar edhe kritikën e Memushajt në krye të shkrimit, por në bazë edhe të disa konsideratave tona këtu në PTF që nuk kemi pse t’i rimarrim, të habit miopia e këtyre burrave të mençëm të shqipes.

Read Full Post »

TEZA TË SHKARTISURA

Gjithsekush lind në një gjuhë, e cila e flet para se ky ta flasë, duke ia hapur dyert e socializimit.

Edhe shqiptari, si rregull, lind në një shqipe të tillë, të cilën në vija të trasha gjithnjë mund ta karakterizojmë si të folme.

Çdo e folme është trajtë e folur e gjuhës; vetëm ashtu ekziston.

Asnjë e folme nuk përkon me standardin, ose shqipen publike të njësuar. Megjithatë, disa të folme janë më afër të standardit, të tjera më larg.

Read Full Post »

CILIDO PA FRIKË

Perspektiva që kam zgjedhur për këto shënime rreth drejtshkrimit të shqipes përkon, në disa pika, me atë të Mark Sebba-s (Spelling and Society, Cambridge University Press, 2007), sidomos në lidhje me raportet midis drejtshkrimit dhe alfabetizimit (literacy).

Momentet kyçe në historinë e drejtshkrimit të shqipes – kongresi i Manastirit i vitit 1908 dhe Kongresi i Drejtshkrimit i vitit 1972 – të dyja e shtruan problemin e shkrimit të njësuar të shqipes në kontekstin e alfabetizimit, ose të edukimit të masës folëse me shprehitë e nevojshme për ta lexuar dhe shkruar shqipen.

Megjithatë, ka një dallim kritik mes këtyre dy momenteve kyçe, dallim që, në analizë të fundit, gjen shprehje si dallimi mes vetë leximit dhe shkrimit; meqë kongresi i Manastirit kërkonte një mënyrë sa më efikase për t’ua mësuar masave të lexonin shqip; ndërsa në 1972 ishte shtruar për zgjidhje nevoja e pjesëmarrjes së masave në ligjërimin publik me shkrim, në një kohë që leximi masiv konsiderohej si i zgjidhur tashmë.

Read Full Post »

TË FLASIM SHTREMBËR E TË SHKRUAJMË DREJT

Deri më sot, ata që kërkojnë ta reformojnë drejtshkrimin, pavarësisht nga sa dhe si do të bëhen këto reforma, e mbështetin pozicionin e tyre me argumente kryesisht të natyrës gjuhësore: parimi fonetik, evoluimi i gjuhës, nevoja për thjeshtim dhe lëmim, e kështu me radhë; ndërsa ata që e kundërshtojnë reformën si të tillë, ose të paktën mendojnë se reforma nuk mund të kryhet në këtë moment, sjellin argumente më shumë të natyrës kulturore dhe sociologjike, kur nuk kuturisen në ad hominem.

Nëse kjo ndarje qëndron, atëherë debatin e kanë fituar tashmë të dytët; sepse çështja e drejtshkrimit dhe e reformës drejtshkrimore nuk është çështje gjuhësore, por kulturore dhe sociale; dhe ata që e parashtrojnë dhe shtjellojnë si çështje gjuhësore, ose nuk dinë për çfarë po flasin, ose janë në keqbesim.

Read Full Post »

EJA TA PRISHIM

Është hapur sërish debati për rishikimin e drejtshkrimit të shqipes; debat që e kam zët  t’i kthehem këtu në blog, pa përsëritur veten; por edhe pa folur nuk mund të rri.

Kryesorja në këtë mes është që nismëtarët e reformës drejtshkrimore duhet patjetër të sqarojnë, publikisht, disa premisa, mbi të cilat të mund të diskutojmë më tej, pa rrezikuar të sillemi rrotull si kali në lëmë.

Read Full Post »

CENSUSI I FJALËS

Jetojmë në një epokë kur fjala komunikim po rimon gjithnjë e më tepër me fjalën Internet, sidomos ngaqë ashtu e duam të na rimojë.

Për këtë epokë, mënyra si shkruhet një fjalë, ose fytyra e saj drejtshkrimore, përbën edhe dokumentin e saj identifikues, pasaportën e saj.

Fjala e shkruar “keq”, ose në kundërshtim me rregullat përndryshe arbitrare të drejtshkrimit, dënohet ta çojë jetën në periferitë e errëta të rrjetit, në shoqëri të ujqërve.

Për ne, që nuk reshtim të diskutuari, me nge, rreth thelbit të drejtshkrimit shqip, ose për kundërvënien metafizike mes yin-it të gegërishtes dhe yang-ut të toskërishtes, epoka e Internetit është gjithnjë e të tjerëve.

Read Full Post »

NGA GABIMI NË REBELIM

Disa njerëz, dhe nuk janë pak, i hakërrehen standardit të shqipes jo se vijnë nga ndonjë fillesë kulturore tjetër, as ngaqë ndihen të ndrydhur në identitetin e tyre gjuhësor, por vetëm ngaqë nuk tolerojnë dot më idenë se mund ta kenë gabim dhe praktikën që dikush tjetër t’ua ndreqë këtë gabim, ose të paktën të ketë të drejtën ose prerogativën t’ua ndreqë.

Kjo dukuri nuk është dhe aq tradicionale, as ka lidhje gjë me shkëlqimin kulturor të gegëve katolikë dje e me komunizmin e toskëve, as me pluralizmin kulturor si kriter për bashkekzistencën paqësore të shqiptarëve, qoftë edhe në një shtet të centralizuar; por lidhet më shumë me përhapjen virale dhe shpesh absurde, pas Luftës II Botërore, të relativizmit si opsion jo vetëm filozofik, por edhe etik, anembanë botës Perëndimore.

Standardi vendos, dashur pa dashur, një hierarki vertikale në gjuhë; dhe më tej se gjuha, në marrëdhëniet shoqërore.

Read Full Post »

RREGULLAT E LOJËS

Përfytyroni dy shahistë, mjeshtra të mëdhenj, që ndeshen për titullin botëror në shah. Përfytyroni edhe sikur njëri prej tyre, deri atëherë kampion, por që po e humbet match-in, të deklarojë se rregullat e shahut tash e tutje duhen ndërruar, sepse nuk po funksionojnë si duhet.

Nuk ka gjasë që të bëhet ndonjëherë një propozim i tillë – dhe aq më pak nga mjeshtra të mëdhenj të përfshirë në matçe titanësh.

Rregullat e lojës janë ato që janë; mund të ndryshohen, por jo për arsye që lidhen me fitoren ose humbjen e këtij apo atij kolosi të mendimit dhe të veprimit shahistik.

Read Full Post »

ELOZHE SINTAKSËS

Rastësisht më kapën sytë dje një aforizëm për gjuhën, nga kolombiani Nicolás Gómez Dávila, i njohur ndryshe edhe si Don Colacho.

Politolog konservator dhe reaksionar, Don Colacho admirohet, në mos për etosin e veprës që ka lënë pas, së paku për mprehtësinë dhe qartësinë e mendimit.

Read Full Post »

SHKRONJAT E SHTETIT

Shoh herë pas here, të afishuar në sajte të ndryshme Interneti, logon e kremtimeve të 100-vjetorit të Pavarësisë, e cila duhet të jetë zyrtarizuar tashmë, sa kohë që ndeshet, ndër të tjera, në faqen e Kuvendit të Republikës së Shqipërisë dhe të Këshillit të Ministrave.

Sikurse dihet dhe shquhet, kjo logo konsiston në dy koka shqiponje të stilizuara dhe në mbishkrimin “100 Vjet Pavarësi.”

Me ç’më duket mua, mbishkrimi përmban një gabim në përdorimin e shkronjës së madhe: nuk ka asnjë arsye që fjala vjet të shkruhet Vjet.

Read Full Post »

VETULLAT E SHQIPES SË SHKRUAR

A ka nevojë sot shqipja e njësuar për reformë drejtshkrimore?

Unë besoj se po – sikurse e kanë vënë në dukje kolegë të shumtë para meje, drejtshkrimi i shqipes, i sanksionuar në Kongresin Drejtshkrimor të vitit 1972, mund të thjeshtohet dhe të përmirësohet nga pikëpamja funksionale.

Natyrisht, këtu flasim vetëm për drejtshkrim, ose për atë sistem rregullash, pak a shumë arbitrare, që kodifikojnë marrëdhëniet midis formës së shkruar dhe formës së folur të gjuhës; dhe jo për normën gramatikore, e cila është diçka tjetër (p.sh. paskajorja etj.); as për bazën dialektore të shqipes standard.

Read Full Post »